Og etter det Dag og Tid kjenner til, er det truleg at skatteinngangen frå norske bedrifter og arbeidstakarar også i år vil bli så høg at oljeformuen får vere i fred. Så kven treng å uroe seg for at Oljefondet taper milliardar i hundrevis på dei angstridne børsane der ute? Vi klarer oss jo fint utan dette fondet?

Skivebom
Når ein lyttar til diskusjonane om økonomisk politikk i Noreg, er det lett å få inntrykk av at den norske staten er langt meir oljeavhengig enn som så. Og det inntrykket gjev òg Nasjonalbudsjettet for 2007, som vart lagt fram hausten 2006. Det budsjettet la opp til å bruke 54,1 milliardar oljekroner på å dekkje offentlege utgifter i fjor – på departementsspråket heiter det «oljekorrigert underskot», det vil seie det underskotet ein ville hatt på statsbudsjettet om ein ikkje hadde oljeinntekter å ty til.

Men slik gjekk det ikkje, syner det salderte statsbudsjettet som vart lagt fram for Stortinget i november. Langt ifrå. Det oljekorrigerte underskotet vart ikkje på 54,1 milliardar kroner, men berre 2,8 milliardar, altså litt over fem prosent av det som var venta. Sagt på ein annan måte: Berre 0,4 prosent av dei statlege utgiftene på litt over 711 milliardar vart dekt med petroleumsinntekter. Det vil seie at Noreg i praksis ikkje trong bruke oljepengar i fjor. Det sjølv om den såkalla handlingsregelen tillèt regjeringa å bruke opptil fire prosent av Oljefondet kvart år.

I nysaldert budsjett reknar ein med at staten fekk inn 341 milliardar kroner frå petroleumsverksemda i fjor – nesten alt dette går rett inn i Oljefondet.

Men korleis kunne Finans­departementet bomme så grovt i prognosane sine?

Skattekista Noreg
– Det oljekorrigerte underskotet vart så lågt mest fordi skatten frå Fastlands-Noreg vart mykje høgare enn venta. Særleg var skatteinngangen frå næringslivet stor, på grunn av den høge aktiviteten i økonomien, seier seniorrådgjevar Anders Harildstad i Finansdepartementet.

Det nysalderte statsbudsjettet i november fjor tydde på at nordmenn betalte inn nesten 42 milliardar kroner meir enn venta i skatt i fjor. Men den endelege versjonen kjem først med statsrekneskapen seinare denne månaden.

– Kanskje det syner seg at staten Noreg faktisk ikkje brukte av oljeformuen i det heile i fjor?
– Det får vi sjå 25. april, når statsrekneskapen blir lagd fram, seier Harildstad.

– Og om tendensen held fram, er det mogleg at vi ikkje treng bruke oljepengar i år heller?
– Det kan eg ikkje kommentere no. Vi må vente til revidert nasjonalbudsjett kjem 15. mai før vi kan seie noko om det.

– I budsjettet for 2008 planlegg regjeringa ut frå eit underskot på 76,8 milliardar kroner utan oljeinntektene. Men i realiteten kan det hende vi ikkje brukar oljepengar i det heile?
– Her må vi skilje mellom to ting. Det eine er det faktiske oljekorrigerte underskotet, og det var nær null i fjor. Men det vi kallar det strukturelle underskotet, er eit forsøk på å trekkje frå verknaden som høgkonjunkturen har på skatten, seier Harildstad.

Med det «strukturelle underskotet» prøver altså Finansdepartementet å sjå for seg korleis budsjettbalansen ville vere i ein «midt på-treet-konjunktur», ein slags normaltilstand, for å styre stødigare. Men dei siste par åra har som kjent konjunkturane peika rett til vêrs, og skatteinngangen blir deretter.

– Når folk flest veit kor stort Oljefondet er, og veit at det er så høg skatteinngang som no, blir det ikkje lett å få folk med på å auke skattar?
– Det har eg ingen kommentar til, seier Harildstad.

Stø kurs
Og det er forståeleg, for det er ikkje jobben til Harildstad å kommentere slikt. Difor ringjer vi til Roger Bjørnstad, for han har lov til å synse. Bjørnstad er forskar ved gruppe for makroøkonomi i Statistisk sentralbyrå.

– Når departementet styrer ut frå det strukturelle budsjett­underskotet og ikkje det faktiske, er det for å unngå å endre ting som trygdereglar, overføringar og skattesats kvar gong konjunkturane endrar seg. Det handlar om å kunne føre ein føreseieleg politikk utan brå endringar, seier Bjørnstad.

– Men Finansdepartementet hadde uansett ikkje venta seg ein så stor vekst i skatteinngangen i fjor?
– Det er vanleg å undervurdere skatteinntektene i oppgangstider og overvurdere dei i nedgangs­tider. Det «strukturelle underskotet» er i seg sjølv ei gjetting, eit hjelpemiddel i planlegginga.

– Det finst saktens uløyste oppgåver både for staten og kommunane. Når vi har så gode tider som no, kvifor ikkje berre bruke litt meir pengar og få orden på dei verste vegane, dekkje underskotet ved sjukehusa?
– Det er store behov i offentleg sektor. Og behova veks faktisk i gode tider, fordi folk ventar seg meir av det offentlege da, når dei samanliknar med den private velstanden, seier Bjørnstad.

Dermed blir oppgåva til staten vanskeleg.

– For store konjunktursving­ingar er ikkje bra. Difor må staten på den eine sida prøve å dempe konjunkturoppgangen og samtidig finansiere offentlege oppgåver. Om staten brukar for mykje pengar, blir det høgare lønsvekst og dermed høgare rente. Det vil skrelle av fleire konkurranseutsette verksemder, og det blir ein djupare konjunkturnedgang i neste omgang.

Difor er det større rom for å gjennomføre kostbare tiltak i periodar med arbeidsløyse og dårlege tider, medan ein bør avgrense seg noko i gode tider, forklarer Bjørnstad.

– Det er slik sett lettare for staten å løyse oppgåvene sine i nedgangstider?
– Ja, dessutan krev folk meir i gode tider. I dårlege tider er det meir konsensus om at vi må stå saman og spare.

Pedagogisk problem
All rikdomen i Noreg skaper dermed eit stort pedagogisk problem for regjeringa. For det manglar ikkje offentlege oppgåver å løyse, og det er sterke ønske både i regjeringspartia og i LO om å heve skattenivået. Men korleis kan ein forklare folk at skatten må opp når staten samstundes ikkje veit kor han skal gjere av alle pengane sine?

– Med ein så rik stat kan det vere vanskeleg å forstå kvifor vi skal betale inn så mykje skatt, seier Roger Bjørnstad.
– Men problemet for staten er ikkje at han ikkje har pengar. Problemet er at han ikkje har nok arbeidshender og ressursar til å få gjort alt det han vil. Den private rikdomen legg beslag på så mange ressursar og så mykje arbeidskraft, at staten ikkje kan levere så mange velferdstenester som elles.

Her er det altså eit høgare skatte­nivå kunne vore nyttig, sjølv om staten sit med pengar opp over øyra.

– Med skatten kan ein trekkje inn privat kjøpekraft, og det vil frigjere hender og ressursar til offentlege tenester. Men skal ein få folk med på dette, er det ei krevjande retorisk oppgåve å forklare problemstillinga så dei går med på det, seier Bjørnstad.

Gamlingane kjem
– I debatten om Oljefondet har somme hevda at Noreg aldri kjem til å kunne bruke desse pengane, fordi økonomien aldri kjem til å tole slik pengebruk?

– Akkurat no er det høgkonjunkturen som gjer det uheldig å bruke oljepengar. Men det er sant at somme seier det aldri vil passe å bruke dei, for det vil alltid ha uheldige konsekvensar. Samstundes trur eg det er nyttig å spare dette til seinare generasjonar, når eldrebølgja verkeleg slår inn. Frå kring 2020 kjem det til å bli store utfordringar for staten. Kanskje bør ein vente med å bruke oljepengar til dei store årskulla blir omsorgstrengande, heller enn å trappe opp pengebruken i tråd med handlingsregelen i åra før.

– Men den handlingsregelen er det vel ingen som bryr seg særleg om no – vi brukar uansett mykje mindre enn han gjev «lov» til?
– Nei, handlingsregelen er berre ein kritstrek. Og slik situasjonen er no, trur eg ikkje det er rom til å bruke så mykje pengar som regelen tillèt, seier Roger Bjørnstad.

Forvirrande tal frå departementet
Reknemåtane til Finansdepartementet får det til å verke som om staten brukar langt meir oljepengar enn han gjer.

I ei pressemelding frå Finans­departementet i fjor haust stod det å lese: «Fra 2002 til 2008 er bruken av oljepenger fordoblet målt som andel av trend-BNP for Fastlands-Norge. Petroleumsinntektene gir således et betydelig bidrag til finansiering av offentlige utgifter.» Men dette er feil, fordi det ikkje viser til den faktiske pengebruken. Det viser til ein teoretisk storleik som skal justere for høgkonjunkturen Noreg er inne i. I ei anna melding skriv departementet dette om den reelle pengebruken i fjor:

«Siden Stortinget vedtok budsjettet i fjor høst, er det oljekorrigerte underskuddet på statsbudsjettet redusert med 51,3 milliarder kroner, fra 54,1 milliarder kroner til 2,8 milliarder kroner. Reduksjonen skyldes i stor grad økte skatteinntekter fra fastlandsøkonomien på 41,8 milliarder kroner.» Ingen skal skulde Stoltenberg-regjeringa for å bruke pengar som fulle oljebaronar: Den nøkterne oljepengebruken held fram også i Nasjonalbudsjettet 2008.

«For å understøtte en fortsatt balansert utvikling i norsk økonomi foreslår Regjeringen et budsjett med et strukturelt, oljekorrigert underskudd på 76,8 mrd. kroner. (...) Bruken av petroleumsinntekter øker med 5,4 mrd. kroner fra 2007 til 2008.» Men i røynda kan det altså vise seg at staten ikkje vil bruke ei oljekrone i år, og kanskje blir tilmed nokon av skatteinntektene våre plasserte i Oljefondet?