Forsvar

Større fullmakter til USA

Vil Noreg forplikte seg til å ha luft- eller sjømilitære basar på norsk territorium, spurde Sovjetunionen i eit brev i 1949. Svaret skaper framleis debatt.

Den norsk basepolitikken skaper diskusjon. Diskusjon vart det òg då fleire hundre amerikanske soldatar kom til Værnes for nokre år sidan.
Den norsk basepolitikken skaper diskusjon. Diskusjon vart det òg då fleire hundre amerikanske soldatar kom til Værnes for nokre år sidan.

Statsminister Einar Gerhardsen, forsvarsminister Jens Chr. Hauge og utanriksminister Halvard Lange sat saman i Det militære samfund i Oslo då brevet frå Sovjet-regjeringa kom. Kalenderen sa 29. januar 1949, og dei tre toppolitikarane var samla for å diskutere korleis eit nordisk forsvarsforbund kunne sjå ut, saman med sine svenske og danske kollegaer.

Men, som Sovjet-regjeringa visste, vurderte Noreg også å knytte seg til vestmaktene. I brevet ber Sovjetunionen Noreg klargjere forholdet sitt til Atlanterhavspakta og spør om Noreg vil forplikte seg til å plassere luft- eller sjømilitære basar på norsk territorium.

I Gerhardsens memoarar kan vi lese at nyhendet om brevet nådde den svenske statsministeren, som etter ei stund kom bort til bordet der nordmennene sat med eit enkelt spørsmål: «Kva gjer de no?»

Dei tre arbeidarpartipolitikarane hadde alt tatt avgjerda. Noreg ville gå inn i Atlanterhavspakta, men ikkje tillate militære basar for allierte, med mindre Noreg var under åtak eller truga med åtak. Dagen etter vart bodskapen send til Sovjetunionen.

Sjølvpålagd

Svarbrevet, ført i pennen av Jens Christian Hauge, kan markere starten på det som enno vert kalla den norske basepolitikken eller den norske baseerklæringa. Som ordet seier, handlar ikkje basepolitikken om ein juridisk bindande avtale mellom to partar. Han handlar om eit politisk forlik – ein sjølvpålagd restriksjon som er kommunisert til den dåverande Sovjetunionen, som er fortolka og følgd opp innanlands og akseptert av Noregs allierte.

Digital tilgang – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.


Eller kjøp eit anna abonnement