JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

DiktetKunnskap

Diktet: Anders Arrebo

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
3270
20231208
3270
20231208

«BLandt alle disse Diur som Gud gaf Liif oc Aande/ Blef Mensken aller sidst opbygt af Herrens haande», slik opnar Anders Arrebo siste del av «Første Uges siette Dag» i Hexaëmeron (skrive i 1630-åra). Det er altså tale om Guds siste skapingsakt, av mennesket.

I dei førre utdraga viste eg korleis Arrebo overraska ved interessa si for nordnorsk natur i Hexaëmeron. Og Arrebo sluttar ikkje å overraske: Vi skulle forvente at Arrebo fortalde om skapinga av Adam og Eva i Edens hage med lyriske skildringar, ispedd teologiske utgreiingar, og det gjer han, men i hovudsak går han fram som ein moderne kirurg og forklårar menneskekroppen del for del gjennom anatomisk disseksjon!

Arrebo opnar denne passasjen i munnleg stil med eit «oc hvad?», før han går over i eit språk lånt frå naturvitskapen – med skalpellen i hand går han laus på menneskehjernen. Ein randmerknad på same side viser til Anatomicæ institutiones corporis humani (1611) av Caspar Bartholin. I dette verket har Arrebo altså funne detaljar han omtalar her, som ideen om at hjernen har tre kammer. I kjend stil, gjennom perifrasar, omskrivingar, skildrar han hjernen som heimstad for kjensler, fornuft og «Seener», som vi òg må forstå som «nerver», i og med at lækjevitskapen den gong ikkje skilde mellom dei.

Han fortel så om minnet vårt, som kan hugse ting utan å skrive det ned, samtidig som han vektlegg hjernen som ein «Indvortis Hemlighed» – som han, som enkelt menneske, ikkje til fulle kan forklåre «paa Papiir». Mysteriet gjeld særleg ei ånd, med livskraft, som saman med blodet fer «op oc neder» i kroppen og er opphav til «een fuld kraftig Sæd» – formeringsevna.

Kan vi kalle slikt for poesi? Slike utdrag frå dansknorsk poesi finst ikkje i diktantologiane. Det utfordrar oss på kva poesi er, slik at vi vågar gå til eldre dikting og oppdaga klassikarane på nytt. Jamfører vi denne passasjen med plansjane til den kjende renessanseanatomen Andreas Vesalius, vil vi nok sannkjenne venleiken og naturrealismen i Anders Arrebos Hexaëmeron.

Ronny Spaans

Hexaëmeron (utdrag)

Oc hvad? er nu ej tiid mand seer oc vel betracter,

Indvortis Hemlighed, oc skiulte Krafter acter.

Den Mester er perfect! skal jeg Scalpellen gribe

Oc dobbelt Hierne-skal tre-kamred, aabned gifve?

Hiern-konstige træsur oc Følelsens ophafve,

Fornuftens Hvjle-bænk, der Seener kand begafve

Med stærker føøle-kraft: et dobbelt Hielme-nette,

Med hinder underfoort, som Gud ofvr Hiernen sætte,

At Hofved-pand’ oc Haar, skuld’ Hiernen fuctig-bløde,

I sine Kamre smaa ej skad’ oc ej forstøde,

End, er vist Hiernen oc en Tegne-tafle maglig,

Hvor i mand uden Pen, kand konster skrifve daglig.

Skal jeg vel paa Papiir til Gafns her kunde sette

Det konstig’ Hierne-verk, det underbare Nette,

Ved hvilkets Middel, steds den Aand far op oc neder,

Oc sin liif-actig Kraft, til Sind oc Sands udbreder:

Saa vel som Blood oc Aand igiennem veje krumme,

Sig lader om oc om oc giennem vasa komme,

Ja sted fra sted gaaer om, oc siden maturere,

Til een fuld kraftig Sæd, folk dermed at formere?

Anders Arrebo

Ordforklåringar: Den Mester = Gud; træsur = skatt­kammer; begafve = gje, skjenkje; Hielme-nette = hjerneskallen; hinder underfoort = utstyrt med hinner; vasa = kar i tydinga «blodkar» og «lymfekar»; maturere = mogne.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«BLandt alle disse Diur som Gud gaf Liif oc Aande/ Blef Mensken aller sidst opbygt af Herrens haande», slik opnar Anders Arrebo siste del av «Første Uges siette Dag» i Hexaëmeron (skrive i 1630-åra). Det er altså tale om Guds siste skapingsakt, av mennesket.

I dei førre utdraga viste eg korleis Arrebo overraska ved interessa si for nordnorsk natur i Hexaëmeron. Og Arrebo sluttar ikkje å overraske: Vi skulle forvente at Arrebo fortalde om skapinga av Adam og Eva i Edens hage med lyriske skildringar, ispedd teologiske utgreiingar, og det gjer han, men i hovudsak går han fram som ein moderne kirurg og forklårar menneskekroppen del for del gjennom anatomisk disseksjon!

Arrebo opnar denne passasjen i munnleg stil med eit «oc hvad?», før han går over i eit språk lånt frå naturvitskapen – med skalpellen i hand går han laus på menneskehjernen. Ein randmerknad på same side viser til Anatomicæ institutiones corporis humani (1611) av Caspar Bartholin. I dette verket har Arrebo altså funne detaljar han omtalar her, som ideen om at hjernen har tre kammer. I kjend stil, gjennom perifrasar, omskrivingar, skildrar han hjernen som heimstad for kjensler, fornuft og «Seener», som vi òg må forstå som «nerver», i og med at lækjevitskapen den gong ikkje skilde mellom dei.

Han fortel så om minnet vårt, som kan hugse ting utan å skrive det ned, samtidig som han vektlegg hjernen som ein «Indvortis Hemlighed» – som han, som enkelt menneske, ikkje til fulle kan forklåre «paa Papiir». Mysteriet gjeld særleg ei ånd, med livskraft, som saman med blodet fer «op oc neder» i kroppen og er opphav til «een fuld kraftig Sæd» – formeringsevna.

Kan vi kalle slikt for poesi? Slike utdrag frå dansknorsk poesi finst ikkje i diktantologiane. Det utfordrar oss på kva poesi er, slik at vi vågar gå til eldre dikting og oppdaga klassikarane på nytt. Jamfører vi denne passasjen med plansjane til den kjende renessanseanatomen Andreas Vesalius, vil vi nok sannkjenne venleiken og naturrealismen i Anders Arrebos Hexaëmeron.

Ronny Spaans

Hexaëmeron (utdrag)

Oc hvad? er nu ej tiid mand seer oc vel betracter,

Indvortis Hemlighed, oc skiulte Krafter acter.

Den Mester er perfect! skal jeg Scalpellen gribe

Oc dobbelt Hierne-skal tre-kamred, aabned gifve?

Hiern-konstige træsur oc Følelsens ophafve,

Fornuftens Hvjle-bænk, der Seener kand begafve

Med stærker føøle-kraft: et dobbelt Hielme-nette,

Med hinder underfoort, som Gud ofvr Hiernen sætte,

At Hofved-pand’ oc Haar, skuld’ Hiernen fuctig-bløde,

I sine Kamre smaa ej skad’ oc ej forstøde,

End, er vist Hiernen oc en Tegne-tafle maglig,

Hvor i mand uden Pen, kand konster skrifve daglig.

Skal jeg vel paa Papiir til Gafns her kunde sette

Det konstig’ Hierne-verk, det underbare Nette,

Ved hvilkets Middel, steds den Aand far op oc neder,

Oc sin liif-actig Kraft, til Sind oc Sands udbreder:

Saa vel som Blood oc Aand igiennem veje krumme,

Sig lader om oc om oc giennem vasa komme,

Ja sted fra sted gaaer om, oc siden maturere,

Til een fuld kraftig Sæd, folk dermed at formere?

Anders Arrebo

Ordforklåringar: Den Mester = Gud; træsur = skatt­kammer; begafve = gje, skjenkje; Hielme-nette = hjerneskallen; hinder underfoort = utstyrt med hinner; vasa = kar i tydinga «blodkar» og «lymfekar»; maturere = mogne.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
HumorFeature
May Linn Clement

Klagemodus

Kor lite skal til for at eg seier frå eller klagar?

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Foto: Paul S. Amundsen / NTB

ForsvarSamfunn
Per Anders Todal

Vil ruste opp ei lekk skute

Regjeringa lovar eit historisk forsvarsløft. I dag slit Forsvaret med å halde på mannskapet som alt er der.

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Foto: Vidar Ruud / NTB

HelseSamfunn
PernilleGrøndal

Avfeiar abortkritikk frå KrF

– Det kvinner treng, er rettleiing og oppfølging, ikkje å møte i nemnd, seier Kamzy Gunaratnam (Ap).

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh
Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis