JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Frå historiaKunnskap

Raske og farlege pengar

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
«Clive» måla av Francis Hayman ca. 1762. Etter sigeren ved Plassey i 1757 regjerte East India Company over store landstrekningar i India.

«Clive» måla av Francis Hayman ca. 1762. Etter sigeren ved Plassey i 1757 regjerte East India Company over store landstrekningar i India.

«Clive» måla av Francis Hayman ca. 1762. Etter sigeren ved Plassey i 1757 regjerte East India Company over store landstrekningar i India.

«Clive» måla av Francis Hayman ca. 1762. Etter sigeren ved Plassey i 1757 regjerte East India Company over store landstrekningar i India.

4407
20230623
4407
20230623

Pengar og andre verdipapir er symbolverdiar. Og som andre symbol, som dei religiøse, er dei avhengige av at folk trur på dei. Elles er dei ingen ting. Ein pengesetel eller eit aksjebrev har ingen eigenverdi. Papirverdien er null. Det er tankane og trua rundt papira som gjev dei verdi. Difor er dei fleste verdipapir, som pengar, svært sårbare. Og om tilliten blir borte, kan det bli dramatisk.

I januar 1923 var ein dollar verd 1000 tyske mark. I november same året vart kursen sett til 4,2 billionar mark. 39 papirfabrikkar og 1783 trykkpresser laga pengesetlar, og eit frimerke kosta ein milliard mark. Tysk økonomi var øydelagd, og Hitler kom.

Historia er full av papirverdiar som rett og slett går i oppløysing og blir sporlaust borte. Den finanskrisa verda framleis slit med, starta med at svære bokførte bankverdiar rett og slett fordampa. Dei vart søkk borte og fanst ikkje lenger. Statskassane måtte kaste ufattelege pengemengder inn i bankane for å berge dei.

For berre 20 år sidan var det IT som var framtida. Svære kapitalmengder strøymde til nyskipa og etablerte IT-selskap. Mange gründerar vart raskt søkkrike. «Bli stor fort», var strategien. Børsane jubla.

I Norden hadde vi to selskap i verdsklasse i denne bransjen, det svenske L.M. Ericsson og det finske Nokia, ein gammal gummistøvelprodusent. Dei gjorde det strålande, til glede for eigarane.

Så møtte bransjen veggen, også Ericsson. Inntektene kom ikkje slik det var venta. Ericsson melde frå om det til børsen, og kursen rasa. Milliardane flagra bort. Folk som hadde lånefinansiert aksjekjøpa sine, sat nakne att i kulden. Men Nokia greidde seg, sa dei. Så, ein dag, måtte dei melde frå at krisa var komen til dei også. Den dagen sat eg på nettet og følgde utviklinga på børsen. Nokia-kursen stupte. Det var underleg å sitje i godstolen og sjå ufattelege verdiar blafre forbi og berre forsvinne framfor augo mine.

I historia er dette ingenting nytt. Jernbanen skapte ei slik boble då han kom i 1840-åra, bilen og radioen på 1920-talet.

På 1500-talet oppdaga europearane verda omkring seg. Dei oppdaga folk, land og marknader. Til å ta seg av handelen med den oppdaga verda vart det skipa handelsselskap, med staten bak. England var først, med East India Company i 1600. Få år seinare kom Nederland med sitt selskap. Det danske ostindiske Compagnie kom i 1616, og Svenska Ostindiska Compagniet i 1664. Så var det i gang.

Eit slikt selskap var det franske Mississippikompaniet. Det vart skipa i 1684 for å hjelpe til med å utvikle dei franske koloniane i Nord-Amerika. I august 1717 vart selskapet kjøpt opp av ein fransk bank leidd av skotten John Law. Selskapet kjøpte opp fleire handelsselskap og fekk etter kvart monopol på handel på alle hav. Law var ein framifrå marknadsførar som utmåla rikdommane som låg og venta. Nye aksjonærar kom med, og det reiste seg ei spekulasjonsbølgje. Banken trykte nye pengar, garanterte av den franske staten, slik at aksjonærane kunne få utbyttet sitt.

Då den franske staten gjekk ut og fortalde at det ikkje var dekning for alle desse nytrykte pengesetlane i realverdiar, var det slutt. Aksjonærane møtte opp og ville ha pengesetlane sine innveksla i trygge myntar. Dei fanst ikkje. Konkursen var eit faktum, og John Law rømde til Belgia. Og Mississippikompaniet sikra seg ein trygg plass i historia om finans- og børsboblene.

Eit anna selskap var det britiske South Sea Company, skipa 1711 for å drive handel i det spanske Sør-Amerika. Dei var også framifrå reklamefolk, og kursen vart firedobla på fire månader i 1720. Tre månader seinare var han dobla ein gong til.

Fleire selskap, med det Wikipedia kallar «falske påstander om handelsplaner eller bisarre idéer», dreiv på same måten. Dei fekk namnet bubbles, bobler, og nemninga har sidan slått rot i språket.

I august 1720 var aksjekursen 1000 pund. I slutten av september var han komen til 150 pund. Det var slutt, og fleire tusen investorar var ruinerte, mange av dei var aristokratar. Isaac Newton var med og tapte 20.000 pund. Eg kan kalkulere stjernene, sa han, men menneskets galskap går over mine evner.

Historia fortel at Mammon er ein stilig og festleg dansepartnar. Men som andre gudar krev han ei fast tru på symbola sine, pengar og andre verdipapir. Om mistanke, tvil og vantru melder seg, er makta hans borte. Han går i oppløysing og fordampar.

Og tek dei raske milliardane med seg.

Andreas Skartveit

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Pengar og andre verdipapir er symbolverdiar. Og som andre symbol, som dei religiøse, er dei avhengige av at folk trur på dei. Elles er dei ingen ting. Ein pengesetel eller eit aksjebrev har ingen eigenverdi. Papirverdien er null. Det er tankane og trua rundt papira som gjev dei verdi. Difor er dei fleste verdipapir, som pengar, svært sårbare. Og om tilliten blir borte, kan det bli dramatisk.

I januar 1923 var ein dollar verd 1000 tyske mark. I november same året vart kursen sett til 4,2 billionar mark. 39 papirfabrikkar og 1783 trykkpresser laga pengesetlar, og eit frimerke kosta ein milliard mark. Tysk økonomi var øydelagd, og Hitler kom.

Historia er full av papirverdiar som rett og slett går i oppløysing og blir sporlaust borte. Den finanskrisa verda framleis slit med, starta med at svære bokførte bankverdiar rett og slett fordampa. Dei vart søkk borte og fanst ikkje lenger. Statskassane måtte kaste ufattelege pengemengder inn i bankane for å berge dei.

For berre 20 år sidan var det IT som var framtida. Svære kapitalmengder strøymde til nyskipa og etablerte IT-selskap. Mange gründerar vart raskt søkkrike. «Bli stor fort», var strategien. Børsane jubla.

I Norden hadde vi to selskap i verdsklasse i denne bransjen, det svenske L.M. Ericsson og det finske Nokia, ein gammal gummistøvelprodusent. Dei gjorde det strålande, til glede for eigarane.

Så møtte bransjen veggen, også Ericsson. Inntektene kom ikkje slik det var venta. Ericsson melde frå om det til børsen, og kursen rasa. Milliardane flagra bort. Folk som hadde lånefinansiert aksjekjøpa sine, sat nakne att i kulden. Men Nokia greidde seg, sa dei. Så, ein dag, måtte dei melde frå at krisa var komen til dei også. Den dagen sat eg på nettet og følgde utviklinga på børsen. Nokia-kursen stupte. Det var underleg å sitje i godstolen og sjå ufattelege verdiar blafre forbi og berre forsvinne framfor augo mine.

I historia er dette ingenting nytt. Jernbanen skapte ei slik boble då han kom i 1840-åra, bilen og radioen på 1920-talet.

På 1500-talet oppdaga europearane verda omkring seg. Dei oppdaga folk, land og marknader. Til å ta seg av handelen med den oppdaga verda vart det skipa handelsselskap, med staten bak. England var først, med East India Company i 1600. Få år seinare kom Nederland med sitt selskap. Det danske ostindiske Compagnie kom i 1616, og Svenska Ostindiska Compagniet i 1664. Så var det i gang.

Eit slikt selskap var det franske Mississippikompaniet. Det vart skipa i 1684 for å hjelpe til med å utvikle dei franske koloniane i Nord-Amerika. I august 1717 vart selskapet kjøpt opp av ein fransk bank leidd av skotten John Law. Selskapet kjøpte opp fleire handelsselskap og fekk etter kvart monopol på handel på alle hav. Law var ein framifrå marknadsførar som utmåla rikdommane som låg og venta. Nye aksjonærar kom med, og det reiste seg ei spekulasjonsbølgje. Banken trykte nye pengar, garanterte av den franske staten, slik at aksjonærane kunne få utbyttet sitt.

Då den franske staten gjekk ut og fortalde at det ikkje var dekning for alle desse nytrykte pengesetlane i realverdiar, var det slutt. Aksjonærane møtte opp og ville ha pengesetlane sine innveksla i trygge myntar. Dei fanst ikkje. Konkursen var eit faktum, og John Law rømde til Belgia. Og Mississippikompaniet sikra seg ein trygg plass i historia om finans- og børsboblene.

Eit anna selskap var det britiske South Sea Company, skipa 1711 for å drive handel i det spanske Sør-Amerika. Dei var også framifrå reklamefolk, og kursen vart firedobla på fire månader i 1720. Tre månader seinare var han dobla ein gong til.

Fleire selskap, med det Wikipedia kallar «falske påstander om handelsplaner eller bisarre idéer», dreiv på same måten. Dei fekk namnet bubbles, bobler, og nemninga har sidan slått rot i språket.

I august 1720 var aksjekursen 1000 pund. I slutten av september var han komen til 150 pund. Det var slutt, og fleire tusen investorar var ruinerte, mange av dei var aristokratar. Isaac Newton var med og tapte 20.000 pund. Eg kan kalkulere stjernene, sa han, men menneskets galskap går over mine evner.

Historia fortel at Mammon er ein stilig og festleg dansepartnar. Men som andre gudar krev han ei fast tru på symbola sine, pengar og andre verdipapir. Om mistanke, tvil og vantru melder seg, er makta hans borte. Han går i oppløysing og fordampar.

Og tek dei raske milliardane med seg.

Andreas Skartveit

Fleire artiklar

Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Foto: Omar Havana / AP

Samfunn

Bråkmakar øvst ved bordet

Den største urokråka internt i EU har overteke formannskapen i EUs ministerråd. Mest påverknad framover kan Viktor Orbán kome til å ha i Europaparlamentet.

Eva Aalberg Undheim
Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Foto: Omar Havana / AP

Samfunn

Bråkmakar øvst ved bordet

Den største urokråka internt i EU har overteke formannskapen i EUs ministerråd. Mest påverknad framover kan Viktor Orbán kome til å ha i Europaparlamentet.

Eva Aalberg Undheim

Foto: AP / NTB

MusikkMeldingar
Øyvind Vågnes

Springsteens «før og etter»

Det går an å skrive ei heil bok om Born in the U.S.A., i alle fall om forfattaren heiter Steven Hyden.

I 2018 var det varmerekordar fleire stader i landet.

I 2018 var det varmerekordar fleire stader i landet.

Foto: Erik Johansen / NTB

Ordskifte
ØyvindNordli

«Det er absurd at dei fremste klimaforskarane i Noreg skulle bli samde om å lure resten av folket til å tru noko som ikkje er sant.»

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Foto: Terje Tøgard / Orfeus

BokMeldingar
Gjert Vestrheim

Ein milepåle i europeisk bokhistorie

Hartmann Schedels verdshistorie, som vart trykt i Nürnberg i 1493, er mor til alle salongbordbøker.

Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Foto: Seacia Pavao / Focus Features LLC

FilmMeldingar

Armert film

JEREVAN: Filmfestivalen i den armenske hovudstaden Jerevan er like kontrastfull som byen.

Håkon Tveit
Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Foto: Seacia Pavao / Focus Features LLC

FilmMeldingar

Armert film

JEREVAN: Filmfestivalen i den armenske hovudstaden Jerevan er like kontrastfull som byen.

Håkon Tveit

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis