JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Frå historiaKunnskap

Ut med utmarka

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Forboden 17. mai-feiring på ei utmark på Hauskjeheia på Finnøy i 1940.

Forboden 17. mai-feiring på ei utmark på Hauskjeheia på Finnøy i 1940.

Johannes Austbø / Digitalt Museum

Forboden 17. mai-feiring på ei utmark på Hauskjeheia på Finnøy i 1940.

Forboden 17. mai-feiring på ei utmark på Hauskjeheia på Finnøy i 1940.

Johannes Austbø / Digitalt Museum

2622
20230512
2622
20230512

Framvoksteren av jordbruket er eit av dei store spranga i historia. Matproduksjonen vart effektivisert. Nye teknikkar, nye vokstrar og nye tamdyr skapte meir og meir tilgjengeleg mat. Det var ikkje lenger nødvendig at alle samla mat. Det vart bore fram så mykje mat at nokre få kunne byrje å stelle med andre ting.

Byar, som fekk mat frå omlandet sitt, voks fram. Dei som budde der, dei første byfolka i historia, kunne stelle med litt av kvart: kunst, prestetenester av ulikt slag, lærdom. Jordbruket skapte byen, og byen skapte eit meir variert liv for menneska.

Jordbruket har alltid hatt eit spent forhold til naturen. For det første kviler alt jordbruk på det fantastiske underet fotosyntesen er. Denne underlege naturprosessen skaper solenergi om til mat. Jordbruket kviler på naturen og den gåtefulle omforminga av solstrålane.

Men alt jordbruk kviler på eit grunnlag til: Jordbruket krev plass. Det krev jord, som nemninga seier. Og då kjem jordbruket i konflikt med resten av naturen: ville plantar og ville dyr, det vi i dag kallar utmarka. Dei var her først. Og denne konflikten har forma den verda vi lever i.

Jordbruket verda over har fortrengt utmarka, villmarka. «Där var sädesfälten böja sig för vinden», som Harry Brandelius song; der fanst det ein gong villmark, der voks det skog. Ville dyr tok seg av planterikdommen – og av kvarandre.

I dag veks det matvokstrar der, først og fremst ulike kornslag, som føder ei veksande folkemengd i verda. Gamle skogsområde, som det amerikanske Midtvesten, sender korn til resten av verda, som eit anna gammalt skogsområde, Ukraina, også gjer.

Det har vakse fram ein verdsmarknad for mat, først og fremst for kveite og ris. Transportsystema er utvikla og har auka kapasitet. Og marknaden veks. Det krevst meir dyrkamark til matproduksjonen. Og utmarka taper.

Garden heime låg med utmark rundt dyrkajorda på alle kantar. Ein del av utmarka var nedvoksen av einerbuskar. Dei veks tett og dekker bakken, slik at lys ikkje når bakken og ingenting kan vekse der. Desse einerane sette vi fyr på i slutten av april. Då hadde bakken vore frosen heile vinteren, og vokstrane, eineren også, hadde ikkje fått noko vatn i røtene sine. Alt, lyng og grastustar, var tørt og brann godt.

Så spreidde vi hønsemøkk over oska. Hønsemøkk er kraftig gjødsel. Neste sommar hadde eit frodig kulturbeite tatt over marka, til glede for bonden og husdyra.

Men all lyng, tyttebær-, blåbær-, og røsslyng, var borte. Og lerka fann ingen bakke med rikt, gammalt gras der ho kunne ha reiret sitt.

Kulturen hadde fordrive utmarka. Kulturbeite var framtida.

Andreas Skartveit

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Framvoksteren av jordbruket er eit av dei store spranga i historia. Matproduksjonen vart effektivisert. Nye teknikkar, nye vokstrar og nye tamdyr skapte meir og meir tilgjengeleg mat. Det var ikkje lenger nødvendig at alle samla mat. Det vart bore fram så mykje mat at nokre få kunne byrje å stelle med andre ting.

Byar, som fekk mat frå omlandet sitt, voks fram. Dei som budde der, dei første byfolka i historia, kunne stelle med litt av kvart: kunst, prestetenester av ulikt slag, lærdom. Jordbruket skapte byen, og byen skapte eit meir variert liv for menneska.

Jordbruket har alltid hatt eit spent forhold til naturen. For det første kviler alt jordbruk på det fantastiske underet fotosyntesen er. Denne underlege naturprosessen skaper solenergi om til mat. Jordbruket kviler på naturen og den gåtefulle omforminga av solstrålane.

Men alt jordbruk kviler på eit grunnlag til: Jordbruket krev plass. Det krev jord, som nemninga seier. Og då kjem jordbruket i konflikt med resten av naturen: ville plantar og ville dyr, det vi i dag kallar utmarka. Dei var her først. Og denne konflikten har forma den verda vi lever i.

Jordbruket verda over har fortrengt utmarka, villmarka. «Där var sädesfälten böja sig för vinden», som Harry Brandelius song; der fanst det ein gong villmark, der voks det skog. Ville dyr tok seg av planterikdommen – og av kvarandre.

I dag veks det matvokstrar der, først og fremst ulike kornslag, som føder ei veksande folkemengd i verda. Gamle skogsområde, som det amerikanske Midtvesten, sender korn til resten av verda, som eit anna gammalt skogsområde, Ukraina, også gjer.

Det har vakse fram ein verdsmarknad for mat, først og fremst for kveite og ris. Transportsystema er utvikla og har auka kapasitet. Og marknaden veks. Det krevst meir dyrkamark til matproduksjonen. Og utmarka taper.

Garden heime låg med utmark rundt dyrkajorda på alle kantar. Ein del av utmarka var nedvoksen av einerbuskar. Dei veks tett og dekker bakken, slik at lys ikkje når bakken og ingenting kan vekse der. Desse einerane sette vi fyr på i slutten av april. Då hadde bakken vore frosen heile vinteren, og vokstrane, eineren også, hadde ikkje fått noko vatn i røtene sine. Alt, lyng og grastustar, var tørt og brann godt.

Så spreidde vi hønsemøkk over oska. Hønsemøkk er kraftig gjødsel. Neste sommar hadde eit frodig kulturbeite tatt over marka, til glede for bonden og husdyra.

Men all lyng, tyttebær-, blåbær-, og røsslyng, var borte. Og lerka fann ingen bakke med rikt, gammalt gras der ho kunne ha reiret sitt.

Kulturen hadde fordrive utmarka. Kulturbeite var framtida.

Andreas Skartveit

Emneknaggar

Fleire artiklar

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

Foto: Terje Pedersen / NTB

Ordskifte
Gunhild AlvikNyborg

FHI svikter sitt samfunnsoppdrag

«Det er svært viktig at FHI er tydelig overfor publikum på at de ikke jobber med årsaken til long covid.»

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk
I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis