JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Kjærastpar i gamleda'r

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2373
20240126
2373
20240126

Mange har ein forkjærleik for kjærleik. Sidan det er so vanleg å meina at dette ordet er mellom dei finaste me har, kan me seia at det er folkekjært. Sjølv tykkjer eg at kjærteikn er endå gildare, men lat oss snu og gå attende til folkekjær. Er det ikkje noko underleg med det?

Når kjær står sist i ei samansetjing, plar det målbera at noko eller nokon er glad i det som står fremst, som i dyrekjær, heimekjær, sjølvkjær og varmekjær. Og ja, stundom tyder folkekjær at ein er glad i folk: «Hunden er folkekjær.» Men som me veit, går det heilt fint å nytta ordet om saker og personar som mange folk tykkjer vel om. Med andre ord: Det finst folkekjære folk som trivst best åleine.

Nidkjær (‘svært ihuga, plikttru; streng’) er ei innfløkt sak. Ordet er truleg vorte til ved omsetjing av lågtysk nidige leve (‘svartsykje’). Nidige heng i hop med vårt nid (‘hån; fiendskap, misunning’), og leve er same ordet som tysk Liebe (‘kjærleik’). Tydinga er påverka av latin zelus og gresk zelos (‘brennande ihuge’).

I tillegg til å vera adjektiv tener kjær som substantiv, jamfør «skiljast frå sine kjære» og «min kjære reiser i dag». Å seia kjære til nokon er å kjæra: «Dei kom og kjæra og bad.» Ordlaget «(her hjelper, her er det) inga kjære mor» er truleg ei omtolking av «her hjelper inga kjære» (d.e. ‘inga klage’). Då substantivet kjære vart uskjønleg for folk, tolka dei det som kjær, etter kvart med tillegget mor.

Me veit at kjært barn har mange namn, men òg at same namnet kan nyttast om mangt. Kjærleik kan visa til godhug («visa kjærleik og omsorg») og brennande interesse («kjærleiken til fotball»). Me talar om nestekjærleik og Guds kjærleik. Størsteparten av dei kjærlege orda har likevel med romantisk og sanseleg kjærleik å gjera (t.d. hjartanskjær, kjærast, kjærleiksdikt, kjærleiksliv, kjærleikssorg). Gamle kjærleik rustar ikkje.

Om folk nyttar kjærleik slik eller slik, er meg like kjært. Men eg har meiningar om ordtaket «kjærleik gjer blind». For ei overdriving! Greitt at «kjærleik løyner mange lyte», men blind vert ein ikkje. Ein ser slikt andre ikkje ser, jamfør desse linene frå visa «Min kjærast» av Åsmund Sveen: «Min kjærast er søtar enn sydlensk vin / og ljuvar enn sol kan skine. / Men den som vil skòde kjærasten min / lyt låne au’a mine.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Mange har ein forkjærleik for kjærleik. Sidan det er so vanleg å meina at dette ordet er mellom dei finaste me har, kan me seia at det er folkekjært. Sjølv tykkjer eg at kjærteikn er endå gildare, men lat oss snu og gå attende til folkekjær. Er det ikkje noko underleg med det?

Når kjær står sist i ei samansetjing, plar det målbera at noko eller nokon er glad i det som står fremst, som i dyrekjær, heimekjær, sjølvkjær og varmekjær. Og ja, stundom tyder folkekjær at ein er glad i folk: «Hunden er folkekjær.» Men som me veit, går det heilt fint å nytta ordet om saker og personar som mange folk tykkjer vel om. Med andre ord: Det finst folkekjære folk som trivst best åleine.

Nidkjær (‘svært ihuga, plikttru; streng’) er ei innfløkt sak. Ordet er truleg vorte til ved omsetjing av lågtysk nidige leve (‘svartsykje’). Nidige heng i hop med vårt nid (‘hån; fiendskap, misunning’), og leve er same ordet som tysk Liebe (‘kjærleik’). Tydinga er påverka av latin zelus og gresk zelos (‘brennande ihuge’).

I tillegg til å vera adjektiv tener kjær som substantiv, jamfør «skiljast frå sine kjære» og «min kjære reiser i dag». Å seia kjære til nokon er å kjæra: «Dei kom og kjæra og bad.» Ordlaget «(her hjelper, her er det) inga kjære mor» er truleg ei omtolking av «her hjelper inga kjære» (d.e. ‘inga klage’). Då substantivet kjære vart uskjønleg for folk, tolka dei det som kjær, etter kvart med tillegget mor.

Me veit at kjært barn har mange namn, men òg at same namnet kan nyttast om mangt. Kjærleik kan visa til godhug («visa kjærleik og omsorg») og brennande interesse («kjærleiken til fotball»). Me talar om nestekjærleik og Guds kjærleik. Størsteparten av dei kjærlege orda har likevel med romantisk og sanseleg kjærleik å gjera (t.d. hjartanskjær, kjærast, kjærleiksdikt, kjærleiksliv, kjærleikssorg). Gamle kjærleik rustar ikkje.

Om folk nyttar kjærleik slik eller slik, er meg like kjært. Men eg har meiningar om ordtaket «kjærleik gjer blind». For ei overdriving! Greitt at «kjærleik løyner mange lyte», men blind vert ein ikkje. Ein ser slikt andre ikkje ser, jamfør desse linene frå visa «Min kjærast» av Åsmund Sveen: «Min kjærast er søtar enn sydlensk vin / og ljuvar enn sol kan skine. / Men den som vil skòde kjærasten min / lyt låne au’a mine.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

Foto: Terje Pedersen / NTB

Ordskifte
Gunhild AlvikNyborg

FHI svikter sitt samfunnsoppdrag

«Det er svært viktig at FHI er tydelig overfor publikum på at de ikke jobber med årsaken til long covid.»

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk
I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis