JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

5550
20240412
5550
20240412

Kjær fugl har mange namn: På engelsk vert ho det handlar om, kalla himmellerke (skylark), på tysk åkerlerke (Feldlerche) og på norsk songlerke. Desse ulike nemningane, henta frå nærskylde språk, fangar godt breidda i tilværet til fuglen som «ringjer våren inn på ny».

For songlerka er bunden både til jorda og til lufta, og ho syng frå begge hald. Å syngje mykje medan ein flyg, er ikkje så vanleg hjå fuglar. Og denne dreg kunsten langt: Han syng til og med medan han flyg oppover – ei lita bragd, også for ein fuglekropp.

Alt i februar dukkar songlerker opp i dei sørlege delane av Noreg, men det dryger gjerne til april før dei blir sett nord for Trøndelag. I desse månadane, når snøen kan svinne heilt for så å leggje seg tjukt igjen, kan tidlegkomne fuglar røre seg fram og tilbake.

Arten som har fått det vitskaplege namnet Alauda arvensis, finst over store delar av den nordlege halvkula, frå Portugal i vest til Japan i aust. Dei fleste songlerkene som slår seg ned i Noreg om våren, trekkjer til Vest- og Sør-Europa om hausten.

Teikning: Naïd Mubalegh

Songlerka er litt større enn ein sporv, og kjønna er utvendig uskiljande. Overkroppen er spraglete, midten av fjørene er mørk og kantane ein stad mellom grå og lysebrun. Underkroppen er kremkvit, med tynne, mørke striper på halsen. Når ei songlerke står på bakken, kan ein så vidt sjå ein liten fjørtopp på hovudet. Den reiser ho opp når ho er opphissa eller var.

Og vil du få innsyn i kva ein fugl et, må du sjå på nebbet, som sjeldan lyg. Men nokre nebbfasongar er vanskelegare å tyde enn andre. Hjå songlerka er det korkje spinkelt (insektetar) eller tjukt (frøetar): Om sumaren vert det ein del virvellause dyr; om vinteren er kosten hovudsakleg vegetarisk.

Med sine jordfargar vert songlerka usynleg på bakken, der ho hekkar. Like fullt kan det vere lett å oppdage nærværet hennar. Fyrst høyrer du ein song der du går i kulturlandskapet. Han er hurtig, ubroten, ei slags melodisk surring. Ofte er det fleire fuglar som syng samstundes, og det er vanskeleg å finne ein melodi med klarleik, trass i at det ikkje rår tvil om at det du høyrer, er song.

I tillegg synest universet til songlerka å liggje eit stykke unna den menneskelege sanseverda. Medan eit menneske produserer om lag fem–seks stavingar per sekund i ein samtale (på norsk), ytrar ei syngjande songlerke opptil førti. Om du spelar av eit opptak med lågare fart, kjem du til å oppdage mange detaljar som det elles hadde vore umogleg å oppfatte. Dette gjeld mange songfuglar, men songlerka er ekstrem. Ikkje berre kan ho ytre og fange opp fleire titals lydar i sekundet, ho har også eit songrepertoar på fleire hundre ulike stavingar.

Og er det forresten slik at ho «jublar høgt i sky»? Ho brukar iallfall ein kombinasjon av flukt og synging for ovanfrå å teikne omrisset til eit område på bakken: reviret. Ho syng også frå kratt eller tre, og frå bakken.

Hannar ytrar meir enn hoer (men dei syng, dei òg). Det er hovudsakleg hannfuglane som framfører fluktsongen: Fyrst flyg dei oppover og syng i hurtig tempo, så held dei seg i ei høgd på nokre titals meter, dirrar med vengjene og held fram med å syngje, før dei liksom lèt seg falle nedover, stundom som eit blad, stundom som ein stein. Dei kan halde på i eit kvarter om gongen, av og til lenger.

Songlerker brukar også song for å kjenne kvarandre att. Individa på same hekkeplass har i snitt fleire frasar til felles i songane sine enn dei har med individ som har slått seg ned berre nokre kilometer unna. Dette minner om måten dialekt røper geografisk tilknyting på, og fenomenet har fått namnet «mikrodialekt».

«Songlerka har eit songrepertoar på fleire hundre ulike stavingar.»

Songlerkene kjem gjerne tilbake til hekkeplassane der dei har vore før. Etter at dei har kome fram om våren, vert par danna. Makane held saman gjennom hekkesesongen, og paret vert som regel fyrst oppløyst når det siste kullet er ute av reiret. Studiar i genetikk har vist at paringar førekjem på tvers av partilhøva, slik tilfellet er hjå ein del fugleartar.

Hekkande songlerker held seg langt frå skog som gjev ly for rovdyr. Sånn sett likar dei seg i kulturlandskapet. Men dødstala er høge blant ungfuglar, og paret får to til tre kull i løpet av éin sesong. Ungane er ikkje i stand til å gå ut av reiret, som ligg på bakken, før dei er ti–elleve dagar gamle. Dei vert fyrst sjølvstendige etter ein liten månad.

Då eg var barn, lærte vi ein song der eget vender seg til ei «snill songlerke» og forkynner for henne at ho skal ribbast: fyrst hovudet, så vengjene og så vidare. Denne barnesongen er ein del av kanonen i Frankrike, og vi skjønte ikkje heilt kva «å ribbe» (plumer) tydde. Utover den brutale bodskapen vitnar songen, som er i dur, om kor talrike songlerkene har vore.

Det finst framleis mange av dei, men sidan 1970-åra er det registrert ein betrakteleg nedgang i bestandane. Ikkje minst ser det ut til at auka bruk av sprøytemiddel legg stadig større press på dei.

No i vaksen alder er det andre bilete som heimsøkjer meg, alle prega av det intense tilværet til songlerkene. Eit av dei sterkaste kjem frå eit dikt som byrjar slik: «Uppvaknandet är ett fallskärmshopp från drömmen.» Der skriv den svenske metaformeisteren Tomas Tranströmer om korleis medvitet i oppvakningsstunda, då det fell nedover mot morgonen og røynda og ser ting ovanfrå, ein augneblink er «i dallrande lärkans position»…

Naïd Mubalegh

Naïd Mubalegh har bakgrunn i evolusjonsbiologi og arbeider som forskar, omsetjar og lærar.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Kjær fugl har mange namn: På engelsk vert ho det handlar om, kalla himmellerke (skylark), på tysk åkerlerke (Feldlerche) og på norsk songlerke. Desse ulike nemningane, henta frå nærskylde språk, fangar godt breidda i tilværet til fuglen som «ringjer våren inn på ny».

For songlerka er bunden både til jorda og til lufta, og ho syng frå begge hald. Å syngje mykje medan ein flyg, er ikkje så vanleg hjå fuglar. Og denne dreg kunsten langt: Han syng til og med medan han flyg oppover – ei lita bragd, også for ein fuglekropp.

Alt i februar dukkar songlerker opp i dei sørlege delane av Noreg, men det dryger gjerne til april før dei blir sett nord for Trøndelag. I desse månadane, når snøen kan svinne heilt for så å leggje seg tjukt igjen, kan tidlegkomne fuglar røre seg fram og tilbake.

Arten som har fått det vitskaplege namnet Alauda arvensis, finst over store delar av den nordlege halvkula, frå Portugal i vest til Japan i aust. Dei fleste songlerkene som slår seg ned i Noreg om våren, trekkjer til Vest- og Sør-Europa om hausten.

Teikning: Naïd Mubalegh

Songlerka er litt større enn ein sporv, og kjønna er utvendig uskiljande. Overkroppen er spraglete, midten av fjørene er mørk og kantane ein stad mellom grå og lysebrun. Underkroppen er kremkvit, med tynne, mørke striper på halsen. Når ei songlerke står på bakken, kan ein så vidt sjå ein liten fjørtopp på hovudet. Den reiser ho opp når ho er opphissa eller var.

Og vil du få innsyn i kva ein fugl et, må du sjå på nebbet, som sjeldan lyg. Men nokre nebbfasongar er vanskelegare å tyde enn andre. Hjå songlerka er det korkje spinkelt (insektetar) eller tjukt (frøetar): Om sumaren vert det ein del virvellause dyr; om vinteren er kosten hovudsakleg vegetarisk.

Med sine jordfargar vert songlerka usynleg på bakken, der ho hekkar. Like fullt kan det vere lett å oppdage nærværet hennar. Fyrst høyrer du ein song der du går i kulturlandskapet. Han er hurtig, ubroten, ei slags melodisk surring. Ofte er det fleire fuglar som syng samstundes, og det er vanskeleg å finne ein melodi med klarleik, trass i at det ikkje rår tvil om at det du høyrer, er song.

I tillegg synest universet til songlerka å liggje eit stykke unna den menneskelege sanseverda. Medan eit menneske produserer om lag fem–seks stavingar per sekund i ein samtale (på norsk), ytrar ei syngjande songlerke opptil førti. Om du spelar av eit opptak med lågare fart, kjem du til å oppdage mange detaljar som det elles hadde vore umogleg å oppfatte. Dette gjeld mange songfuglar, men songlerka er ekstrem. Ikkje berre kan ho ytre og fange opp fleire titals lydar i sekundet, ho har også eit songrepertoar på fleire hundre ulike stavingar.

Og er det forresten slik at ho «jublar høgt i sky»? Ho brukar iallfall ein kombinasjon av flukt og synging for ovanfrå å teikne omrisset til eit område på bakken: reviret. Ho syng også frå kratt eller tre, og frå bakken.

Hannar ytrar meir enn hoer (men dei syng, dei òg). Det er hovudsakleg hannfuglane som framfører fluktsongen: Fyrst flyg dei oppover og syng i hurtig tempo, så held dei seg i ei høgd på nokre titals meter, dirrar med vengjene og held fram med å syngje, før dei liksom lèt seg falle nedover, stundom som eit blad, stundom som ein stein. Dei kan halde på i eit kvarter om gongen, av og til lenger.

Songlerker brukar også song for å kjenne kvarandre att. Individa på same hekkeplass har i snitt fleire frasar til felles i songane sine enn dei har med individ som har slått seg ned berre nokre kilometer unna. Dette minner om måten dialekt røper geografisk tilknyting på, og fenomenet har fått namnet «mikrodialekt».

«Songlerka har eit songrepertoar på fleire hundre ulike stavingar.»

Songlerkene kjem gjerne tilbake til hekkeplassane der dei har vore før. Etter at dei har kome fram om våren, vert par danna. Makane held saman gjennom hekkesesongen, og paret vert som regel fyrst oppløyst når det siste kullet er ute av reiret. Studiar i genetikk har vist at paringar førekjem på tvers av partilhøva, slik tilfellet er hjå ein del fugleartar.

Hekkande songlerker held seg langt frå skog som gjev ly for rovdyr. Sånn sett likar dei seg i kulturlandskapet. Men dødstala er høge blant ungfuglar, og paret får to til tre kull i løpet av éin sesong. Ungane er ikkje i stand til å gå ut av reiret, som ligg på bakken, før dei er ti–elleve dagar gamle. Dei vert fyrst sjølvstendige etter ein liten månad.

Då eg var barn, lærte vi ein song der eget vender seg til ei «snill songlerke» og forkynner for henne at ho skal ribbast: fyrst hovudet, så vengjene og så vidare. Denne barnesongen er ein del av kanonen i Frankrike, og vi skjønte ikkje heilt kva «å ribbe» (plumer) tydde. Utover den brutale bodskapen vitnar songen, som er i dur, om kor talrike songlerkene har vore.

Det finst framleis mange av dei, men sidan 1970-åra er det registrert ein betrakteleg nedgang i bestandane. Ikkje minst ser det ut til at auka bruk av sprøytemiddel legg stadig større press på dei.

No i vaksen alder er det andre bilete som heimsøkjer meg, alle prega av det intense tilværet til songlerkene. Eit av dei sterkaste kjem frå eit dikt som byrjar slik: «Uppvaknandet är ett fallskärmshopp från drömmen.» Der skriv den svenske metaformeisteren Tomas Tranströmer om korleis medvitet i oppvakningsstunda, då det fell nedover mot morgonen og røynda og ser ting ovanfrå, ein augneblink er «i dallrande lärkans position»…

Naïd Mubalegh

Naïd Mubalegh har bakgrunn i evolusjonsbiologi og arbeider som forskar, omsetjar og lærar.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

Foto: Terje Pedersen / NTB

Ordskifte
Gunhild AlvikNyborg

FHI svikter sitt samfunnsoppdrag

«Det er svært viktig at FHI er tydelig overfor publikum på at de ikke jobber med årsaken til long covid.»

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk
I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis