JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Førande på feltet

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2369
20230512
2369
20230512

Den som skal gjeva ei stutt innføring i føra, må kunna skilja mellom bokstavleg og overført tyding. For me kan vel føra nokon bak ljoset, ha høg sigarføring og føra argument i marka utan å vera i nærleiken av handfaste ljos, sigarar og marker? Ja, me berre seier det slik, utan provføring. Å krangla om dette fører ingen stad.

Arveordet føra heng i hop med fara og har grunntydinga ‘få til å fara’. Nærskylde ord er adjektivet før (‘framkjømd, farande; skikka, i stand til; sterk, sprek’) og inkjekjønnsordet føre (‘høve til å koma fram; tilstand på eit vegdekke eller på jordyta; huglag; reiskap’). Det er ei overdriving å seia at desse orda tilfører føra ein ny dimensjon, men dei er i alle fall hardføre. Hankjønnsordet førar hamna i eit uføre på grunn av der Führer. Ord som førarhund, førarkort og bilførar oppfører seg fint og fører slett ikkje skam over ordfamilien.

Å ‘få til å fara’ kan vera so mangt, til dømes å styra, driva, skyssa og flytta: «Båten fører folk og gods.» «Eg fører varer ut av landet.» «Dei krigførande partane møttest i dag.» «Før oss ikkje ut i freisting.» Det er òg temmeleg gamalt å nytta føra om det å leia i ei viss retning: «Vegen fører til sjøen.» «Det fører ikkje til noko godt.» Nokre måtar å bruka føra på kan sporast attende til dansk og (låg)tysk, til dømes føra i tydinga ‘leva’(«for eit liv dei fører!») og ordet forføra (eig. ‘føra vill’).

Det å ordleggja seg er òg ei form for førsle, jamfør ord som målføre, målføring og målfør (‘i stand til, god til å tala’, jf. talefør). Me kan føra (fram) klager, føra ordet og føra samtalar med nokon.

Men me skal ikkje føra alt ut mellom folk: «Bakstersnakk og båtesnakk skal ingen mann føra» (Norsk Ordbog). Aasen tyder det ut slik: «Man skal ikke fortælle hvad Folk have sagt i Bagerhuset eller i Fiskerbåden, da de på sådanne Steder tale meget frit.»

Ofte kan me velja mellom eit laust samansett føra-verb og ei fast samansetjing: føra fram, føra inn, føra med seg eller framføra, innføra og medføra. Stundom skil dei seg frå kvarandre i tyding og stil. Somme meiner til dømes at det å føra nokon bort frå ein stad er noko anna enn å bortføra dei. No er det mykje føring som ikkje er nemnd her, til dømes marknadsføring og bokføring. Me får ta resten via tankeoverføring.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Den som skal gjeva ei stutt innføring i føra, må kunna skilja mellom bokstavleg og overført tyding. For me kan vel føra nokon bak ljoset, ha høg sigarføring og føra argument i marka utan å vera i nærleiken av handfaste ljos, sigarar og marker? Ja, me berre seier det slik, utan provføring. Å krangla om dette fører ingen stad.

Arveordet føra heng i hop med fara og har grunntydinga ‘få til å fara’. Nærskylde ord er adjektivet før (‘framkjømd, farande; skikka, i stand til; sterk, sprek’) og inkjekjønnsordet føre (‘høve til å koma fram; tilstand på eit vegdekke eller på jordyta; huglag; reiskap’). Det er ei overdriving å seia at desse orda tilfører føra ein ny dimensjon, men dei er i alle fall hardføre. Hankjønnsordet førar hamna i eit uføre på grunn av der Führer. Ord som førarhund, førarkort og bilførar oppfører seg fint og fører slett ikkje skam over ordfamilien.

Å ‘få til å fara’ kan vera so mangt, til dømes å styra, driva, skyssa og flytta: «Båten fører folk og gods.» «Eg fører varer ut av landet.» «Dei krigførande partane møttest i dag.» «Før oss ikkje ut i freisting.» Det er òg temmeleg gamalt å nytta føra om det å leia i ei viss retning: «Vegen fører til sjøen.» «Det fører ikkje til noko godt.» Nokre måtar å bruka føra på kan sporast attende til dansk og (låg)tysk, til dømes føra i tydinga ‘leva’(«for eit liv dei fører!») og ordet forføra (eig. ‘føra vill’).

Det å ordleggja seg er òg ei form for førsle, jamfør ord som målføre, målføring og målfør (‘i stand til, god til å tala’, jf. talefør). Me kan føra (fram) klager, føra ordet og føra samtalar med nokon.

Men me skal ikkje føra alt ut mellom folk: «Bakstersnakk og båtesnakk skal ingen mann føra» (Norsk Ordbog). Aasen tyder det ut slik: «Man skal ikke fortælle hvad Folk have sagt i Bagerhuset eller i Fiskerbåden, da de på sådanne Steder tale meget frit.»

Ofte kan me velja mellom eit laust samansett føra-verb og ei fast samansetjing: føra fram, føra inn, føra med seg eller framføra, innføra og medføra. Stundom skil dei seg frå kvarandre i tyding og stil. Somme meiner til dømes at det å føra nokon bort frå ein stad er noko anna enn å bortføra dei. No er det mykje føring som ikkje er nemnd her, til dømes marknadsføring og bokføring. Me får ta resten via tankeoverføring.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

Foto: Terje Pedersen / NTB

Ordskifte
Gunhild AlvikNyborg

FHI svikter sitt samfunnsoppdrag

«Det er svært viktig at FHI er tydelig overfor publikum på at de ikke jobber med årsaken til long covid.»

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk
I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

I framgrunnen står skulpturen «Le Combattant» (1961) av Sonja Ferlov Mancoba, bronse.

KunstMeldingar

Tungvektar med oppsikts­vekkande manglar

Kunstsilo trona mot blå himmel i Kristiansand på opningsdagen, laurdag 11. mai 2024. Vegen frå idé til ferdig museum har vore lang og prega av konfliktar. Det står att å sjå kva Kunstsilo kan bety for fastbuande og tilreisande. Tangen-samlinga er kanskje verdas største samling av nordisk kunst frå 1900-talet, men er ho representativ for perioden, og er det så nøye?

Mona Louise Dysvik Mørk

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis