JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Tapt bak ei vogn

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen

Beate Oma Dahle / NTB

Beate Oma Dahle / NTB

2362
20240705
2362
20240705

Me skal ikkje forstyrra vognføraren eller medpassasjerar i stillevogna, og det er heller ikkje god folkeskikk å stikka hovudet inn i ei framand barnevogn og uroa ungen som ligg der. Kan henda er reglane annleis for dokkevogner, men det er alltid lurt å spørja eigaren av vogna om lov fyrst. Me har i det heile mange vogner ikring oss: Dei rullar på vegar, skjener, golv og i terrenget.

Mange tek motorvogna til butikken og fyller handlevogna med varer som er vortne sende med vogntog eller togvogner som høver for slikt (jf. godsvogn). I ferien dreg nokre på tur med campingvogn eller husvogn. Andre må sitja i ei stridsvogn (jf. beltevogn, panservogn) og kan berre drøyma om late dagar på fine strender der folk sel godsaker frå vogn.

Forma vogn er dansk. På norrønt heitte det vagn, slik det framleis gjer på svensk og islandsk (færøysk har både vagnur og vognur). Vogn (jamnast uttala vågn) var likevel so vanleg at Aasen tok forma inn i landsmålet. Han høyrde rett nok at forma vagn framleis var i bruk, men då som namn på Karlsvogna, og det var gjerne bøygt som hankjønnsord (folk sa Vagnen og jamvel Vangen).

Vogn kjem frå ei germansk rot som tydde ‘røra på, fara’. Ho har gjeve oss eit vognlass med ord, som veg, vega, vagga, vogge, våg (‘smalt sjøstykke; verk, puss’, eig. ‘væske i rørsle’), våg (‘vektstong; vekteining’) og lånorda bevega, vakla, vekt og viktig. Vogn hadde nok glansdagane sine då køyring med hest og vogn var det vanlege.

Dei velhaldne kunne velja om dei ville køyra i open eller lukka vogn. Andre arbeidde hjå ein vognmann. Og folk ramla av. I samlinga med munnhell attarst i Norske Ordsprog av Aasen finn me vendinga «han er som han var fallen att-av ei vogn». Då er han «forvirret, forlegen», får me vita. Den som «ikkje er tapt bak ei vogn», derimot, veit råd. Men ein kan like fullt kjenna seg som femte hjulet på vogna.

Me lyt ha vognkort jamvel om me ikkje har hestevogner i vognskjulet, og det er ikkje dumt å vera på vassvogna (etter eng. be on the water waggon). Stasjonsvogn kjem òg frå engelsk. Det viste til vogner som førte passasjerar og reisegodset deira til og frå jarnbanestasjonar. Nokre har folkevogner i vognparken sin, og som mange veit, er folkevogn eit merkevarenamn (Volkswagen) som er vorte samnamn.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Me skal ikkje forstyrra vognføraren eller medpassasjerar i stillevogna, og det er heller ikkje god folkeskikk å stikka hovudet inn i ei framand barnevogn og uroa ungen som ligg der. Kan henda er reglane annleis for dokkevogner, men det er alltid lurt å spørja eigaren av vogna om lov fyrst. Me har i det heile mange vogner ikring oss: Dei rullar på vegar, skjener, golv og i terrenget.

Mange tek motorvogna til butikken og fyller handlevogna med varer som er vortne sende med vogntog eller togvogner som høver for slikt (jf. godsvogn). I ferien dreg nokre på tur med campingvogn eller husvogn. Andre må sitja i ei stridsvogn (jf. beltevogn, panservogn) og kan berre drøyma om late dagar på fine strender der folk sel godsaker frå vogn.

Forma vogn er dansk. På norrønt heitte det vagn, slik det framleis gjer på svensk og islandsk (færøysk har både vagnur og vognur). Vogn (jamnast uttala vågn) var likevel so vanleg at Aasen tok forma inn i landsmålet. Han høyrde rett nok at forma vagn framleis var i bruk, men då som namn på Karlsvogna, og det var gjerne bøygt som hankjønnsord (folk sa Vagnen og jamvel Vangen).

Vogn kjem frå ei germansk rot som tydde ‘røra på, fara’. Ho har gjeve oss eit vognlass med ord, som veg, vega, vagga, vogge, våg (‘smalt sjøstykke; verk, puss’, eig. ‘væske i rørsle’), våg (‘vektstong; vekteining’) og lånorda bevega, vakla, vekt og viktig. Vogn hadde nok glansdagane sine då køyring med hest og vogn var det vanlege.

Dei velhaldne kunne velja om dei ville køyra i open eller lukka vogn. Andre arbeidde hjå ein vognmann. Og folk ramla av. I samlinga med munnhell attarst i Norske Ordsprog av Aasen finn me vendinga «han er som han var fallen att-av ei vogn». Då er han «forvirret, forlegen», får me vita. Den som «ikkje er tapt bak ei vogn», derimot, veit råd. Men ein kan like fullt kjenna seg som femte hjulet på vogna.

Me lyt ha vognkort jamvel om me ikkje har hestevogner i vognskjulet, og det er ikkje dumt å vera på vassvogna (etter eng. be on the water waggon). Stasjonsvogn kjem òg frå engelsk. Det viste til vogner som førte passasjerar og reisegodset deira til og frå jarnbanestasjonar. Nokre har folkevogner i vognparken sin, og som mange veit, er folkevogn eit merkevarenamn (Volkswagen) som er vorte samnamn.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Foto: Omar Havana / AP

Samfunn

Bråkmakar øvst ved bordet

Den største urokråka internt i EU har overteke formannskapen i EUs ministerråd. Mest påverknad framover kan Viktor Orbán kome til å ha i Europaparlamentet.

Eva Aalberg Undheim
Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Dei som meinte at Viktor Orbán ville skape bråk i EU i tida med ungarsk formannskap, har fått rett. Her helsar han på Frankrikes president Emmanuel Macron under eit EU-toppmøte i 2023.

Foto: Omar Havana / AP

Samfunn

Bråkmakar øvst ved bordet

Den største urokråka internt i EU har overteke formannskapen i EUs ministerråd. Mest påverknad framover kan Viktor Orbán kome til å ha i Europaparlamentet.

Eva Aalberg Undheim

Foto: AP / NTB

MusikkMeldingar
Øyvind Vågnes

Springsteens «før og etter»

Det går an å skrive ei heil bok om Born in the U.S.A., i alle fall om forfattaren heiter Steven Hyden.

I 2018 var det varmerekordar fleire stader i landet.

I 2018 var det varmerekordar fleire stader i landet.

Foto: Erik Johansen / NTB

Ordskifte
ØyvindNordli

«Det er absurd at dei fremste klimaforskarane i Noreg skulle bli samde om å lure resten av folket til å tru noko som ikkje er sant.»

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Foto: Terje Tøgard / Orfeus

BokMeldingar
Gjert Vestrheim

Ein milepåle i europeisk bokhistorie

Hartmann Schedels verdshistorie, som vart trykt i Nürnberg i 1493, er mor til alle salongbordbøker.

Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Foto: Seacia Pavao / Focus Features LLC

FilmMeldingar

Armert film

JEREVAN: Filmfestivalen i den armenske hovudstaden Jerevan er like kontrastfull som byen.

Håkon Tveit
Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Paul Giamatti i rolla som Paul Hunham og Dominic Sessa som Angus Tully i den nyaste filmen til Alexander Payne.

Foto: Seacia Pavao / Focus Features LLC

FilmMeldingar

Armert film

JEREVAN: Filmfestivalen i den armenske hovudstaden Jerevan er like kontrastfull som byen.

Håkon Tveit

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis