JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Leiteaksjon ved nonsleite

Er det noko folk har drive mykje med opp gjennom tidene, er det leiting.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Ein leitar stundom ute etter det ein har inne.

Ein leitar stundom ute etter det ein har inne.

Foto via Wikimedia Commons

Ein leitar stundom ute etter det ein har inne.

Ein leitar stundom ute etter det ein har inne.

Foto via Wikimedia Commons

2369
20240315
2369
20240315

Dei har leita etter fisk, bær, nyklar, briller, bortkomne sauer, vyrke til stort og smått, rømde fangar, kjærastar og mangt anna. Nokre av oss har jamvel leita etter nåla i høystakken. Det leitar på å driva og leita slik heile tida!

Det folk har røynt og lært medan dei har leita seg fram i livet, ligg slik til at me finn det utan hjelp frå leitemannskap. Det er berre å slå opp i ei god samling gamle ordtak. «D’er best å leita medan nytt er faret», kan me lesa der. Og: «Det som er seint sakna, er seint oppleita.» Ja, når folk og dyr og andre saker forsvinn, gjeld det å gå i gang med leitinga straks.

Elles er det vanleg å leita på galen stad («ein leitar stundom ute etter det ein har inne») og å finna noko anna enn det ein leita etter («når ein leitar etter det eine, so finn ein det andre»). Og er det ikkje typisk at når ein sjølv har leita lenge etter noko og gjeve opp, so kjem nokon andre og finn det med éin gong? Særleg mødrer. Maken til gode leitarar skal ein leita lenge etter.

Etymologisk leiteboring syner at leita (norr. leita) heng i hop med eit germansk verb som tydde ‘sjå på, få auga på’, og som i norrønt hadde forma líta (pret. leit). Det er framleis mykje nytta i islandsk (t.d. líta á klukkuna ‘sjå på klokka’) og færøysk (t.d. frí?ur á at líta ‘fin å sjå på’). Ordet finst i norsk òg (lita), men fåe nyttar det. Verbet lita som i «vera til å lita på» er noko anna: Det kjem av norrønt hlíta (eig. ‘stø, lena seg til’).

Gjennom lita er leita i ætt med ord som let (‘farge’, same ord som dansk og bokmål lød) og leite, som mellom anna tyder ‘omtrentleg stad el. tid’ («i går ved dette leitet») og ‘synskrins’ (jf. himmelleite ‘horisont’). I tillegg kjem andlet (av and ‘mot’ og líta ‘sjå’) og -leitt, som målber at eit andlet har den fargen eller det skapet som fyrstelekken seier (t.d. ljosleitt, raudleitt og skarpleitt).

I bokmål er leita vorte kløyvt i to. Når tydinga er ‘søkja etter, prøva å finna’, er det vanlegast å nytta lete. Den forma er dansk lede som er norska opp med ein t. Forma leite er òg tillaten, men vert av mange oppfatta som (for) munnleg. Men når tydinga er ‘røyna på, kosta (krefter), møda’, er det leite som gjeld i bokmål òg.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Dei har leita etter fisk, bær, nyklar, briller, bortkomne sauer, vyrke til stort og smått, rømde fangar, kjærastar og mangt anna. Nokre av oss har jamvel leita etter nåla i høystakken. Det leitar på å driva og leita slik heile tida!

Det folk har røynt og lært medan dei har leita seg fram i livet, ligg slik til at me finn det utan hjelp frå leitemannskap. Det er berre å slå opp i ei god samling gamle ordtak. «D’er best å leita medan nytt er faret», kan me lesa der. Og: «Det som er seint sakna, er seint oppleita.» Ja, når folk og dyr og andre saker forsvinn, gjeld det å gå i gang med leitinga straks.

Elles er det vanleg å leita på galen stad («ein leitar stundom ute etter det ein har inne») og å finna noko anna enn det ein leita etter («når ein leitar etter det eine, so finn ein det andre»). Og er det ikkje typisk at når ein sjølv har leita lenge etter noko og gjeve opp, so kjem nokon andre og finn det med éin gong? Særleg mødrer. Maken til gode leitarar skal ein leita lenge etter.

Etymologisk leiteboring syner at leita (norr. leita) heng i hop med eit germansk verb som tydde ‘sjå på, få auga på’, og som i norrønt hadde forma líta (pret. leit). Det er framleis mykje nytta i islandsk (t.d. líta á klukkuna ‘sjå på klokka’) og færøysk (t.d. frí?ur á at líta ‘fin å sjå på’). Ordet finst i norsk òg (lita), men fåe nyttar det. Verbet lita som i «vera til å lita på» er noko anna: Det kjem av norrønt hlíta (eig. ‘stø, lena seg til’).

Gjennom lita er leita i ætt med ord som let (‘farge’, same ord som dansk og bokmål lød) og leite, som mellom anna tyder ‘omtrentleg stad el. tid’ («i går ved dette leitet») og ‘synskrins’ (jf. himmelleite ‘horisont’). I tillegg kjem andlet (av and ‘mot’ og líta ‘sjå’) og -leitt, som målber at eit andlet har den fargen eller det skapet som fyrstelekken seier (t.d. ljosleitt, raudleitt og skarpleitt).

I bokmål er leita vorte kløyvt i to. Når tydinga er ‘søkja etter, prøva å finna’, er det vanlegast å nytta lete. Den forma er dansk lede som er norska opp med ein t. Forma leite er òg tillaten, men vert av mange oppfatta som (for) munnleg. Men når tydinga er ‘røyna på, kosta (krefter), møda’, er det leite som gjeld i bokmål òg.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Sju menn fortel sju historier knytte saman av musikk og ein fellesskap om det å ikkje høyre til.

Sju menn fortel sju historier knytte saman av musikk og ein fellesskap om det å ikkje høyre til.

Foto: Den Nationale Scene

TeaterMeldingar

«Som få evnar Frode Grytten å skildre menn som av ymse grunnar fell utanfor.»

Jan H. Landro
Sju menn fortel sju historier knytte saman av musikk og ein fellesskap om det å ikkje høyre til.

Sju menn fortel sju historier knytte saman av musikk og ein fellesskap om det å ikkje høyre til.

Foto: Den Nationale Scene

TeaterMeldingar

«Som få evnar Frode Grytten å skildre menn som av ymse grunnar fell utanfor.»

Jan H. Landro
Det er nærare eitt år sidan klima- og miljøminister Espen Barth Eide fekk rapporten frå leiaren i Genteknologiutvalet, Anna Wargelius, men er vi noko nærare å skjøne kva han handlar om?

Det er nærare eitt år sidan klima- og miljøminister Espen Barth Eide fekk rapporten frå leiaren i Genteknologiutvalet, Anna Wargelius, men er vi noko nærare å skjøne kva han handlar om?

Foto: Javad Parsa / NTB

KommentarSamfunn
Siri Helle

«Visste du at vi held på å tillate bruk og omsetning av genmodifiserte organismar i Noreg?»

Barnelege og stipendiat Joel Selvakumar er kritisk til fleire artiklar Dag og Tid har publisert om seinfølger av covid-19.

Barnelege og stipendiat Joel Selvakumar er kritisk til fleire artiklar Dag og Tid har publisert om seinfølger av covid-19.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Ordskifte
JoelSelvakumar

Einsidig om seinfølger

Risikoen for seinfølger etter covid-19 har falle dramatisk, og det er ikkje grunn til å tru at han aukar med gjentatte infeksjonar

Katja Oskamp er fødd i Leipzig og voks opp i Berlin. Ho studerte teatervitskap og arbeidde som teaterregissør før ho vart forfattar.

Katja Oskamp er fødd i Leipzig og voks opp i Berlin. Ho studerte teatervitskap og arbeidde som teaterregissør før ho vart forfattar.

Foto: Paula Winkler

BokMeldingar
Hilde Vesaas

«Oskamps aksept og varme smittar, og vi les med interesse om inngrodde neglar og hammartær.»

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

Foto: Scanpix / NTB

KommentarSamfunn

Den handleføre mystikaren

Dag Hammarskjöld var den andre generalsekretæren i FN, frå 1953 til sin død, etterfølgjaren til Trygve Lie. Filmen som går om livet hans no, der Mikael Persbrandt spelar Hammarskjöld, vekkjer han til live på ein både kjenslevar og realistisk måte.

Bernt Hagtvet
FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

Foto: Scanpix / NTB

KommentarSamfunn

Den handleføre mystikaren

Dag Hammarskjöld var den andre generalsekretæren i FN, frå 1953 til sin død, etterfølgjaren til Trygve Lie. Filmen som går om livet hans no, der Mikael Persbrandt spelar Hammarskjöld, vekkjer han til live på ein både kjenslevar og realistisk måte.

Bernt Hagtvet

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis