Eit hestehovud føre
Ei mykje sitert utsegn frå 125-årsjubilanten Tarjei Vesaas går slik: «Har eg skrive hest, so meiner eg hest.» Om me skal tru forfattaren eller ikkje, lyt me drøfta ein annan gong. Hovudsaka her er at mange av oss jamleg gjer det motsette av det Vesaas seier at han gjer. Me skriv og seier hest og meiner noko anna enn hovdyret med det vitskaplege namnet Equus caballus.
Me kan til dømes gripa til apostelhestane, stanga hovudet i sengehesten, koma oss opp på hesten att og nappa nokon i hestehalen – alt utan å røra ved eit einaste hestehår. Ein hestehandel treng slett ikkje ha noko med hestar å gjera, og dei nye parhestane og dei gamle sirkushestane er ofte menneske. Nokre av dei som salar sin vengehest (pegasus), veit ikkje att og fram på ein sal.
Lat oss setja oss i hestesko og sjå kva lesehestane har å seia om hest (norr. hestr). Ordet finst berre i nordiske mål, men det skal vera svært gamalt likevel. Opphavleg viste hest berre til hanndyret, og det høyrer i hop med hingst, som er eit ord me har fått frå lågtysk (jf. nl. hengst, ty. Hengst). Elles veit me fint lite om opphavet.
Det kjende og kjære dyret har ei rad andre namn, som øyk (nærskyldt åk), gamp, fole, føl, hoppe, merr og hors (‘merr; lauslynt kvinne’). Norrønt hross (‘hest av båe kjønn; merr’, jf. eng. horse) dukkar opp i røsslyng og kvalross. Merr er avleitt av eit gamalt ord for ‘hest’ som me finn att i norrønt marr og innlånte ord som marskalk (eig. ‘hestepassar’, eng. marshal). I norrønt har me òg jór (‘hest’), som er skyldt latin equus (‘hest; hingst’). Ordet ter seg fremst i namn som Jostein og Joar. Attåt alt dette kjem nemningar for ulike slag hestar: dølahest, fjording, fullblodshest og so bortetter.
Mange har hatt hesten som arbeidskamerat, andre har vore arbeidshest sjølv. Slike folk plar eta som ein hest: «Til hesteverk høyrer hestevom.» Det gjeld å ha eit stort forråd og fylla på jamt, for når krubba er tom, bitst hestane. Ein kan sysla med hest på fritida òg, anten ein er hestegalen eller ikkje. Ein kan sjå hesteveddelaup (og satsa på feil hest), rida gyngehesten eller kjepphestane sine, slå bonden med hesten (springaren) og lesa forteljinga om den trojanske hesten. Men styr unna torturreiskapen trehest, eller tremerr, som han òg vert kalla.
Kristin Fridtun
Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com
Er du abonnent? Logg på her for å lese vidare.
Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding
Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.
Ei mykje sitert utsegn frå 125-årsjubilanten Tarjei Vesaas går slik: «Har eg skrive hest, so meiner eg hest.» Om me skal tru forfattaren eller ikkje, lyt me drøfta ein annan gong. Hovudsaka her er at mange av oss jamleg gjer det motsette av det Vesaas seier at han gjer. Me skriv og seier hest og meiner noko anna enn hovdyret med det vitskaplege namnet Equus caballus.
Me kan til dømes gripa til apostelhestane, stanga hovudet i sengehesten, koma oss opp på hesten att og nappa nokon i hestehalen – alt utan å røra ved eit einaste hestehår. Ein hestehandel treng slett ikkje ha noko med hestar å gjera, og dei nye parhestane og dei gamle sirkushestane er ofte menneske. Nokre av dei som salar sin vengehest (pegasus), veit ikkje att og fram på ein sal.
Lat oss setja oss i hestesko og sjå kva lesehestane har å seia om hest (norr. hestr). Ordet finst berre i nordiske mål, men det skal vera svært gamalt likevel. Opphavleg viste hest berre til hanndyret, og det høyrer i hop med hingst, som er eit ord me har fått frå lågtysk (jf. nl. hengst, ty. Hengst). Elles veit me fint lite om opphavet.
Det kjende og kjære dyret har ei rad andre namn, som øyk (nærskyldt åk), gamp, fole, føl, hoppe, merr og hors (‘merr; lauslynt kvinne’). Norrønt hross (‘hest av båe kjønn; merr’, jf. eng. horse) dukkar opp i røsslyng og kvalross. Merr er avleitt av eit gamalt ord for ‘hest’ som me finn att i norrønt marr og innlånte ord som marskalk (eig. ‘hestepassar’, eng. marshal). I norrønt har me òg jór (‘hest’), som er skyldt latin equus (‘hest; hingst’). Ordet ter seg fremst i namn som Jostein og Joar. Attåt alt dette kjem nemningar for ulike slag hestar: dølahest, fjording, fullblodshest og so bortetter.
Mange har hatt hesten som arbeidskamerat, andre har vore arbeidshest sjølv. Slike folk plar eta som ein hest: «Til hesteverk høyrer hestevom.» Det gjeld å ha eit stort forråd og fylla på jamt, for når krubba er tom, bitst hestane. Ein kan sysla med hest på fritida òg, anten ein er hestegalen eller ikkje. Ein kan sjå hesteveddelaup (og satsa på feil hest), rida gyngehesten eller kjepphestane sine, slå bonden med hesten (springaren) og lesa forteljinga om den trojanske hesten. Men styr unna torturreiskapen trehest, eller tremerr, som han òg vert kalla.
Kristin Fridtun
Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com
Fleire artiklar
Festivalsommaren
Korleis klappar eg med ein øl i eine handa?
Terje Lie (t.v.) etter å ha vunne eit av sine mange NM-gull, saman med makkeren Nils Kåre Kvangraven.
Foto: Norsk bridgeforbund
Frå Bridgeverda: Berre det beste
Fekk ikkje plass til alt
– Det er ikkje vår oppgåve å drive med polemikk. Vi har levert eit fagleg arbeid, seier kommunikasjonsdirektør Ola Anders Skauby i Sokkeldirekoratet.
Hjortelusflugene er spesialiserte parasittar som føder levande ungar og lever heile det vaksne livet nede i pelsen til elg, hjort og rådyr.
Foto via Wikimedia Commons
Svermingstid for hjortelusfluga
Göran Fristorp døydde 3. september. Han vart 76 år gammal.
Foto: Sara Johannessen Meek / NTB