JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Der jolestjerna er

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2368
20221223
2368
20221223

«Ein ser ingen stjerner der sola er», seier eit gamalt ordtak. Det er freistande å leggja til at ein i dag ikkje ser so mange stjerner når sola har gått ned heller, fordi me auser ut so mykje kunstig ljos.

Men om ein kjem seg bort frå tettbygde strok og står ute ein stjerneklår kveld, ser ein stjernehæren og minnest den kjende verslina til Henrik Wergeland: «Klag ikke under Stjernerne over Mangel paa lyse Punkter i dit Liv.»

Sola er ei stjerne, men når me høyrer ordet stjerne (norr. stjarna), tenkjer me ikkje på ei ovstor kule. Me tenkjer på ein fjern himmellekam som er synleg som ein lysande prikk. Mange av oss uttalar ordet slik det er skrive, med tydeleg t. Men det er uttalen med sj-ljod (jf. svensk stjärna) som er ljodrett (d.e. i samsvar med vanlege ljodendringar). Det er nok framleis liv i norske talemålsformer som sjærne, sjenne, sjødna og sjydna, men t-en snik seg ofte inn.

Slektstreet til stjerne er stjernespekka. Her finn me til dømes tysk Stern, engelsk star, gresk aster (jf. astronomi, astrologi, asterisk mfl.) og latin stella (jf. konstellasjon, interstellar). Det er elles vorte vanleg å nytta dei greske namna på himmellekamane. Me har planet, som kjem frå gresk planetes (asteres) (‘vandrande (stjerner)’), og komet, frå gresk (aster) kometes (‘(stjerne) med hår’). Kva med å blåsa stjernestøvet av orda vandrestjerne og halestjerne?

Mange av orda og vendingane med stjerne er lette å skjøna. Ei leiestjerne (eig. ‘vegstjerne’) er noko som tener til rettleiing eller rettesnor. Om me tek i av all kraft eller får eit slag mot hovudet, kan det flimra for augo («sjå stjerner»). Det er mykje som skil sjøstjerner, skogstjerner, adventsstjerner og stjerneskrujarn, men det er noko med forma deira som bind dei i hop. Sidan mange har meint at det er eit samband mellom stjernene og lagnaden, har me ordlag som «vera fødd under ei lukkeleg stjerne» og «det står skrive i stjernene» (jf. òg stjernetyding, stjerneteikn).

Nokre drøymer om å eta på eit «femstjerners» hotell, andre vil verta filmstjerne, rockestjerne, langrennsstjerne eller eit litterært stjerneskot. Å bruka stjerne på desse måtane er temmeleg nytt. Nokre tykkjer at stjernene får for mykje merksemd, og vonar at heile stjernedyrkinga snart går på ein stjernesmell.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Ein ser ingen stjerner der sola er», seier eit gamalt ordtak. Det er freistande å leggja til at ein i dag ikkje ser so mange stjerner når sola har gått ned heller, fordi me auser ut so mykje kunstig ljos.

Men om ein kjem seg bort frå tettbygde strok og står ute ein stjerneklår kveld, ser ein stjernehæren og minnest den kjende verslina til Henrik Wergeland: «Klag ikke under Stjernerne over Mangel paa lyse Punkter i dit Liv.»

Sola er ei stjerne, men når me høyrer ordet stjerne (norr. stjarna), tenkjer me ikkje på ei ovstor kule. Me tenkjer på ein fjern himmellekam som er synleg som ein lysande prikk. Mange av oss uttalar ordet slik det er skrive, med tydeleg t. Men det er uttalen med sj-ljod (jf. svensk stjärna) som er ljodrett (d.e. i samsvar med vanlege ljodendringar). Det er nok framleis liv i norske talemålsformer som sjærne, sjenne, sjødna og sjydna, men t-en snik seg ofte inn.

Slektstreet til stjerne er stjernespekka. Her finn me til dømes tysk Stern, engelsk star, gresk aster (jf. astronomi, astrologi, asterisk mfl.) og latin stella (jf. konstellasjon, interstellar). Det er elles vorte vanleg å nytta dei greske namna på himmellekamane. Me har planet, som kjem frå gresk planetes (asteres) (‘vandrande (stjerner)’), og komet, frå gresk (aster) kometes (‘(stjerne) med hår’). Kva med å blåsa stjernestøvet av orda vandrestjerne og halestjerne?

Mange av orda og vendingane med stjerne er lette å skjøna. Ei leiestjerne (eig. ‘vegstjerne’) er noko som tener til rettleiing eller rettesnor. Om me tek i av all kraft eller får eit slag mot hovudet, kan det flimra for augo («sjå stjerner»). Det er mykje som skil sjøstjerner, skogstjerner, adventsstjerner og stjerneskrujarn, men det er noko med forma deira som bind dei i hop. Sidan mange har meint at det er eit samband mellom stjernene og lagnaden, har me ordlag som «vera fødd under ei lukkeleg stjerne» og «det står skrive i stjernene» (jf. òg stjernetyding, stjerneteikn).

Nokre drøymer om å eta på eit «femstjerners» hotell, andre vil verta filmstjerne, rockestjerne, langrennsstjerne eller eit litterært stjerneskot. Å bruka stjerne på desse måtane er temmeleg nytt. Nokre tykkjer at stjernene får for mykje merksemd, og vonar at heile stjernedyrkinga snart går på ein stjernesmell.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
HumorFeature
May Linn Clement

Klagemodus

Kor lite skal til for at eg seier frå eller klagar?

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Foto: Paul S. Amundsen / NTB

ForsvarSamfunn
Per Anders Todal

Vil ruste opp ei lekk skute

Regjeringa lovar eit historisk forsvarsløft. I dag slit Forsvaret med å halde på mannskapet som alt er der.

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Foto: Vidar Ruud / NTB

HelseSamfunn
PernilleGrøndal

Avfeiar abortkritikk frå KrF

– Det kvinner treng, er rettleiing og oppfølging, ikkje å møte i nemnd, seier Kamzy Gunaratnam (Ap).

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh
Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis