Sleppa med skrekken
Dei som trudde at 2022 skulle verta året då dei fekk sleppa fri frå pandemien og kunne via seg til laussleppt moro, er vel i ferd med å sleppa vona. Gong på gong har me sett styresmaktene stramma inn og sleppa opp og stramma inn att. Me har høyrt at me ikkje skal sleppa for mange inn i heimen, og me skal i alle fall ikkje sleppa mange innpå oss i bokstavleg meining. Det kjem visst ikkje på tale å sleppa smitten laus heller. Men det vert kan henda eit vårslepp?
Folk som skriv bokmål, slepp billig unna på mange vis. Til dømes greier dei seg med eitt sleppa-verb: slippe – slipper – slapp – sluppet. (Det er òg lov å skriva sleppe – slepper – slapp – sluppet og å nytta formene sleppte – sleppt når verbet er nytta transitivt (med direkte objekt), men det vanlege er å nytta slippe til alt.) I nynorsk, som i mange målføre, skil me mellom det sterke verbet sleppa (‘verta laus’), som ikkje tek direkte objekt, og det linne verbet sleppa (‘lata laus’), som tek direkte objekt. Døme: «Eg slapp fram.» «Ho sleppte meg fram.» «Katta slepp or sekken.» «Dei slepper katta or sekken.»
Me slepp vel ikkje unna med å seia at det sterke verbet sleppa plent ikkje tek objekt. Når me nyttar ordet i tydinga ‘koma (seg) unna, verta spart for’, plar me nemna det me slepp unna: «Me slapp ekstraomgangar.» «Eg slapp å skipa til bokslepp.» Eller med eit ordtak: «Det ein ikkje kan få, det slepp ein å bera på.» Når det gjeld det linne sleppa-verbet, er det verdt å nemna at sambandet ppt vert uttala ft mange stader: «Ho slefte det ho hadde i hendene» (jf. kjøfte for kjøpte, klifte for klipte).
Ordbøkene har ikkje so mykje spanande å melda om ordsoga, so det emnet slepper eg like godt. Det er ingen grunn til å få hakeslepp eller sleppa or seg kraftige salver! Dei som har sloppe opp for alvorlege emne å harmast over, kan opna avisene og lesa om klimagassutslepp, oljeutslepp og frislepp av ymse uhyggjelege greier.
Slepphendt er eit godt ord. Dei hadde noko liknande i mellomalderen: sleppifengr. Anten me er slepphendte eller ikkje, skal me alle sleppa (av) til slutt. Då vert me frie for sjukdom og anna liding. Dei som heng med til neste veke, får sjå kva for eit ord som slepp gjennom nålauga då. Eg veit ikkje anna enn at me skal byrja ein annan stad enn der me slapp.
Kristin Fridtun
Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com
Er du abonnent? Logg på her for å lese vidare.
Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding
Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.
Dei som trudde at 2022 skulle verta året då dei fekk sleppa fri frå pandemien og kunne via seg til laussleppt moro, er vel i ferd med å sleppa vona. Gong på gong har me sett styresmaktene stramma inn og sleppa opp og stramma inn att. Me har høyrt at me ikkje skal sleppa for mange inn i heimen, og me skal i alle fall ikkje sleppa mange innpå oss i bokstavleg meining. Det kjem visst ikkje på tale å sleppa smitten laus heller. Men det vert kan henda eit vårslepp?
Folk som skriv bokmål, slepp billig unna på mange vis. Til dømes greier dei seg med eitt sleppa-verb: slippe – slipper – slapp – sluppet. (Det er òg lov å skriva sleppe – slepper – slapp – sluppet og å nytta formene sleppte – sleppt når verbet er nytta transitivt (med direkte objekt), men det vanlege er å nytta slippe til alt.) I nynorsk, som i mange målføre, skil me mellom det sterke verbet sleppa (‘verta laus’), som ikkje tek direkte objekt, og det linne verbet sleppa (‘lata laus’), som tek direkte objekt. Døme: «Eg slapp fram.» «Ho sleppte meg fram.» «Katta slepp or sekken.» «Dei slepper katta or sekken.»
Me slepp vel ikkje unna med å seia at det sterke verbet sleppa plent ikkje tek objekt. Når me nyttar ordet i tydinga ‘koma (seg) unna, verta spart for’, plar me nemna det me slepp unna: «Me slapp ekstraomgangar.» «Eg slapp å skipa til bokslepp.» Eller med eit ordtak: «Det ein ikkje kan få, det slepp ein å bera på.» Når det gjeld det linne sleppa-verbet, er det verdt å nemna at sambandet ppt vert uttala ft mange stader: «Ho slefte det ho hadde i hendene» (jf. kjøfte for kjøpte, klifte for klipte).
Ordbøkene har ikkje so mykje spanande å melda om ordsoga, so det emnet slepper eg like godt. Det er ingen grunn til å få hakeslepp eller sleppa or seg kraftige salver! Dei som har sloppe opp for alvorlege emne å harmast over, kan opna avisene og lesa om klimagassutslepp, oljeutslepp og frislepp av ymse uhyggjelege greier.
Slepphendt er eit godt ord. Dei hadde noko liknande i mellomalderen: sleppifengr. Anten me er slepphendte eller ikkje, skal me alle sleppa (av) til slutt. Då vert me frie for sjukdom og anna liding. Dei som heng med til neste veke, får sjå kva for eit ord som slepp gjennom nålauga då. Eg veit ikkje anna enn at me skal byrja ein annan stad enn der me slapp.
Kristin Fridtun
Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com
Fleire artiklar
Fekk ikkje plass til alt
– Det er ikkje vår oppgåve å drive med polemikk. Vi har levert eit fagleg arbeid, seier kommunikasjonsdirektør Ola Anders Skauby i Sokkeldirekoratet.
Hjortelusflugene er spesialiserte parasittar som føder levande ungar og lever heile det vaksne livet nede i pelsen til elg, hjort og rådyr.
Foto via Wikimedia Commons
Svermingstid for hjortelusfluga
Göran Fristorp døydde 3. september. Han vart 76 år gammal.
Foto: Sara Johannessen Meek / NTB
Göran Fristorp (1948–2024)
Det kjem an på storleiken, men det er ein fordel å sleppe å trene inni bilen.
Bene Riobó / Wikimedia commons
I form med bilen
Michael Keaton er attende i den ikoniske rolla som Beetlejuice.
Foto: Warner Bros. Discovery
Beetlejuice Beetlejuice: Nesten dødsfestleg
Sjølv om det er eit gledeleg gjensyn, saknar eg snerten.