JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Modøl og midlandsmål

Dei dialektdraga diktaren Olav Nygard nytta i skrift, henta han frå heilt andre dialekter enn si eiga.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Diktaren Olav Nygard ( 1884 - 1924 ).

Diktaren Olav Nygard ( 1884 - 1924 ).

Foto: Ukjent / NTB

Diktaren Olav Nygard ( 1884 - 1924 ).

Diktaren Olav Nygard ( 1884 - 1924 ).

Foto: Ukjent / NTB

2574
20240227
2574
20240227

Når folk skriv bokmål eller nynorsk med innslag av dialekt, brukar dei som regel drag frå den dialekta dei talar sjølve. Olav Nygard (1884–1924) gjorde noko anna: Dei dialektdraga han nytta i skrift, henta han frå heilt andre dialekter enn si eiga.

Nygard voks opp i Modalen i Nordhordland. I modalsmålet er det til dømes a-infinitiv (fara, kvila), endinga e i sterke hokjønnsord (boke, sole) og ending med vokal i bunden form fleirtal av hankjønnsord og hokjønnsord (timane, skyena). Men kva gjorde Nygard?

Her må me hugsa at landsmålet tidleg på 1900-talet enno var ungt og ikkje hadde fastna i éi form. Mange prøvde seg fram med former som låg utanfor rettskrivinga i samtida. Nygard var mellom dei. I mangt fylgde han midlandsnormalen til Rasmus Flo og Arne Garborg, som i 1901 vart tillaten som sideform i skulen. Men stundom gjekk han utanfor den òg.

«Nokre har gissa at Nygard i grunnen ville nytta kløyvd infinitiv, men at det vart for innfløkt for han.»

Eit døme på det er at Nygard nytta e-infinitiv (fare, kvile). Både dialekta hans og det «vanlege» landsmålet hadde a-infinitiv (e-infinitiv kom inn i norma i 1917). Midlandsnormalen hadde kløyvd infinitiv (fara, men kvile). Nokre har gissa at Nygard i grunnen ville nytta kløyvd infinitiv, men at det vart for innfløkt for han.

Han nytta òg former som boka og sola, medan midlandsmålet og hovud-landsmålet hadde boki og soli (eineformer fram til 1917). Det er i-formene som samsvarar best med talemålet hans (boke, sole). Men han er heilt i tråd med midlandsnormalen når han stryk daude t-ar og skriv bande og tune i staden for bandet og tunet. Sameleis når han nyttar ur (bylgjur) der landsmålet hadde or og etter kvart er (bylgjor el. bylgjer).

Mest særmerkte er formene med apokope (bortfall av siste vokal el. staving) som det er so mange av i boka Ved vebande (1923), som timann og skyenn for timane og skyene. Her bryt Nygard med talemålet sitt, midlandsnormalen og landsmålet elles. Kvifor? Det ser ut til talemålsbakgrunnen til folk ikring han spela ei rolle.

Til dømes hadde han mykje hopehav med Andreas Austlid (frå Austre Gausdal) og Anders Underdal (Valdres), som båe hadde apokoperte former i målet sitt (timan, timadn). Det er òg sannsynleg at rytme og klang hadde noko å seia. Den tostava forma timann er mindre «breial» i vers enn timane, og den klangfulle a-en kjem betre fram.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Når folk skriv bokmål eller nynorsk med innslag av dialekt, brukar dei som regel drag frå den dialekta dei talar sjølve. Olav Nygard (1884–1924) gjorde noko anna: Dei dialektdraga han nytta i skrift, henta han frå heilt andre dialekter enn si eiga.

Nygard voks opp i Modalen i Nordhordland. I modalsmålet er det til dømes a-infinitiv (fara, kvila), endinga e i sterke hokjønnsord (boke, sole) og ending med vokal i bunden form fleirtal av hankjønnsord og hokjønnsord (timane, skyena). Men kva gjorde Nygard?

Her må me hugsa at landsmålet tidleg på 1900-talet enno var ungt og ikkje hadde fastna i éi form. Mange prøvde seg fram med former som låg utanfor rettskrivinga i samtida. Nygard var mellom dei. I mangt fylgde han midlandsnormalen til Rasmus Flo og Arne Garborg, som i 1901 vart tillaten som sideform i skulen. Men stundom gjekk han utanfor den òg.

«Nokre har gissa at Nygard i grunnen ville nytta kløyvd infinitiv, men at det vart for innfløkt for han.»

Eit døme på det er at Nygard nytta e-infinitiv (fare, kvile). Både dialekta hans og det «vanlege» landsmålet hadde a-infinitiv (e-infinitiv kom inn i norma i 1917). Midlandsnormalen hadde kløyvd infinitiv (fara, men kvile). Nokre har gissa at Nygard i grunnen ville nytta kløyvd infinitiv, men at det vart for innfløkt for han.

Han nytta òg former som boka og sola, medan midlandsmålet og hovud-landsmålet hadde boki og soli (eineformer fram til 1917). Det er i-formene som samsvarar best med talemålet hans (boke, sole). Men han er heilt i tråd med midlandsnormalen når han stryk daude t-ar og skriv bande og tune i staden for bandet og tunet. Sameleis når han nyttar ur (bylgjur) der landsmålet hadde or og etter kvart er (bylgjor el. bylgjer).

Mest særmerkte er formene med apokope (bortfall av siste vokal el. staving) som det er so mange av i boka Ved vebande (1923), som timann og skyenn for timane og skyene. Her bryt Nygard med talemålet sitt, midlandsnormalen og landsmålet elles. Kvifor? Det ser ut til talemålsbakgrunnen til folk ikring han spela ei rolle.

Til dømes hadde han mykje hopehav med Andreas Austlid (frå Austre Gausdal) og Anders Underdal (Valdres), som båe hadde apokoperte former i målet sitt (timan, timadn). Det er òg sannsynleg at rytme og klang hadde noko å seia. Den tostava forma timann er mindre «breial» i vers enn timane, og den klangfulle a-en kjem betre fram.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
HumorFeature
May Linn Clement

Klagemodus

Kor lite skal til for at eg seier frå eller klagar?

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Foto: Paul S. Amundsen / NTB

ForsvarSamfunn
Per Anders Todal

Vil ruste opp ei lekk skute

Regjeringa lovar eit historisk forsvarsløft. I dag slit Forsvaret med å halde på mannskapet som alt er der.

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Foto: Vidar Ruud / NTB

HelseSamfunn
PernilleGrøndal

Avfeiar abortkritikk frå KrF

– Det kvinner treng, er rettleiing og oppfølging, ikkje å møte i nemnd, seier Kamzy Gunaratnam (Ap).

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh
Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis